17/11/26

Không tiền khoáng hậu

 KHÔNG TIỀN KHOÁNG HẬU

vs
VÔ TIỀN KHOÁNG HẬU

Đọc trên Facebook [1], thấy bàn về hai thành ngữ này:

(Trích) "Xét về mặt từ nguyên và chuẩn mực Hán Việt, không nên thay thế 'không tiền khoáng hậu' bằng 'vô tiền khoáng hậu', dù cách viết 'vô tiền khoáng hậu' hiện nay đang được dùng rất phổ biến trong đời sống và báo chí.

Về mặt ngữ nghĩa và cấu trúc Hán Việt

Dạng gốc chuẩn xác là 'Không tiền khoáng hậu' (空前曠後). Trong đó, Không (空) mang nghĩa là trống trải, trống không (chứ không phải từ thuần Việt 'không' mang nghĩa phủ định).

* Tính đối xứng chặt chẽ: Thành ngữ Hán Việt 4 chữ thường tuân thủ phép đối (A đối với B, x đối với y). Ở đây, Tiền (前 - trước) đối với Hậu (後 - sau); Không (空 - trống không) đối với Khoáng (曠 - trống trải, mênh mông). Cả câu có nghĩa là phía trước trống không, phía sau trống trải, hàm ý sự việc độc nhất, xưa nay chưa từng có.

* Sự nhầm lẫn khi đổi sang 'Vô' (無): Vì thấy chữ 'không' đứng đầu nên nhiều người lầm tưởng đây là từ thuần Việt bị 'Hán hóa nửa vời', liền sửa thành 'vô' (không có) cho 'thuần Hán'. Cách sửa này vô tình phá vỡ phép đối chuẩn giữa Không (trống) và Khoáng (trống trải)." (hết trích)

Học giả An Chi cũng đã từng giải thích cái sai này rất kĩ trong mục "Lắt léo chữ nghĩa" trên báo Thanh Niên [2]:

"[“vô tiền khoáng hậu”.] Đây là một lối nói sai so với hình thức gốc do sự đánh đồng ngữ nghĩa giữa không [空] và vô [無]. Thực ra thì vô [無] có nghĩa là “không”, còn không [空] thì lại có nghĩa là “trống” cả về không gian lẫn thời gian như: không bạch [空白] là “trống trơn, để trống, để trắng (tờ giấy)”; không địa [空地] là “đất trống, chỗ trống”; không tử [空子] là “chỗ trống, lúc rảnh”; sáp không [揷空] là “tranh thủ lúc rảnh rỗi”; điền không [塡空] là “điền vào chỗ trống; lấp chỗ trống”... Trong thành ngữ không tiền khoáng hậu [空前曠後] thì không [空] cùng thuộc một trường nghĩa với khoáng [曠] vì khoáng là “rộng rãi, trống trải”. Còn vô [無] là một hình vị dùng để phủ định, có nghĩa là “không”, như: vô biên, vô cảm, vô can, vô danh, vô địch, vô lý... Có một số người hiểu sai không trong không tiền khoáng hậu là “không có”, đồng nghĩa với vô, nên đã làm một thao tác “bác học” mà đổi không tiền khoáng hậu thành vô tiền khoáng hậu. Đây chỉ là hậu quả của một sự siêu chỉnh (hypercorrection) do thiếu hiểu biết mà ra."

*
Thực tế, trong thư tịch Hán văn, thành ngữ này có dạng phổ biến là "空前絕後" (không tiền tuyệt hậu) và dị bản ít dùng hơn là "空前曠後" (không tiền khoáng hậu) (theo dữ liệu từ Đại học Trung Văn Hương Cảng - CUHK).

Như vậy, "vô tiền khoáng hậu" là dị bản của người Việt. Dị bản này đã được nhiều từ điển lớn ghi nhận, kể cả Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (xem hình).

Vì thế, dù vốn là cách dùng sai, nay đã được từ điển thu lượm, tức đã trở thành thông dụng, nên vẫn có thể dùng và vẫn chấp nhận được, dù có thể bị đánh giá là "cũ".

Cũng xin nói thêm, khá nhiều từ ngữ gốc Hán được người Việt dùng với nghĩa khác nghĩa gốc; và ngược lại, có nhiều từ ngữ gốc Hán được người Việt biến đổi hình thức nhưng vẫn dùng với nghĩa gốc.

Ví dụ: Thành ngữ tiếng Hán "cửu tử nhất sinh" (九死一生) so với "thập tử nhất sinh" mà người Việt quen dùng.
Thành ngữ gốc có cấu trúc rất hợp lí: 9 tức 9/10 phần chết, chỉ 1/10 phần sống.
Người Việt nói "thập tử nhất sinh" -- mười phần chết hết mười, vậy còn một phần sống lấy đâu ra? Nghe qua rất phi logic. Thật ra vẫn có cái lí của nó: mười phần chết hết mười, tức một phần sống thực ra không có, hàm ý tuyệt không còn phần sống nào cả (nhấn mạnh mức độ nguy kịch tột cùng).

Một ví dụ khác: Người Tàu nói "cao phi viễn tẩu" (高飛遠走 - cao bay xa chạy), người Việt lại nói "cao chạy xa bay".
Về cách nói tưởng chừng phi logic này, GS. Nguyễn Đức Dân có một bài viết rất hay, các bạn nên tìm đọc.

[1] https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02WFgmdx87nd2w17ctLY8h1tyadWJEpeDp3Jmmo5nkWQ4X8TZ51BsjJuMeex5GKiBUl&id=100035598349804
[2] https://thanhnien.vn/lat-leo-chu-nghia-vo-tien-khoang-hau-la-cach-noi-dung-hay-sai-1851003720.htm




Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét

Mẹo Comment

Chú ý: chỉ cần dán link vào, không cần gõ thẻ khi post
Hình (file có đuôi jpg, jpeg, png, bmp, gif ),
Nhạc (file có đuôi mp3 hoặc từ trang web nhaccuatui),
Video (từ Youtube)

Đổi cỡ, màu chữ:
[color="red"][size="20"] chữ cỡ 20 màu đỏ [/size][/color]
(màu dùng mã hexa hoặc tiếng Anh: red, blue, green, violet, gold ..)
Giới thiệu link: <a href="link"> tên link </a>
Chữ đậm <b> chữ đậm</b>
Chữ nghiêng: <i> chữ nghiêng </i>

Chèn Yahoo smiley (click Chèn emoticons để xem phím tắt)
Đã thêm mấy smiley nhưng chưa rảnh thêm vào bảng chèn. Phím tắt:

:-/ bối rối ;) nháy mắt ;;) đá lông nheo
:"> thẹn :X yêu thế =(( tan nát cõi lòng

Chú ý Nếu nút Trả lời ko hoạt động, xin chịu khó lên thanh địa chỉ, gõ thêm vào cuối (ngay sau html) ?m=1 rồi nhấn Enter, nút Trả lời sẽ ok. (29/11/18)

Chèn Emoticons
:))
:D
:p
:)
:(
:-o
:-*
=))
:((
:-?
:-h
~o)
@};-
:D
[-X
=D>
*-:)
B-)
X(
:@)