Bài đọc thêm
孟: một giả thuyết khác về nguồn gốc tự hình
Theo cách giải thích truyền thống, 孟 (Mạnh) là chữ hình thanh: 子 (Tử) biểu ý, chỉ đứa trẻ; 皿 (Mãnh) là thanh phù (chỉ âm đọc). Nghĩa gốc là người con trưởng
Tuy nhiên, có một giả thuyết khác rất đáng chú ý từ góc độ cổ tự học và nhân học: 孟 vốn là chữ hội ý, ghi lại hình ảnh một đứa con trưởng được đặt trong một cái bát (đồ đựng) để nấu chín. Cách giải thích này dựa trên sự kết hợp giữa tự hình của chữ 孟 và các ghi chép thư tịch cổ về một tập tục thời xa xưa liên quan đến đứa con đầu lòng.
Tập tục xử lí con trưởng
Theo giả thuyết này, cấu trúc chữ 子 đặt trên 皿 phản ánh một tập tục rất cổ: con trưởng sinh ra bị đem đặt vào đồ đựng để nấu chín rồi ăn thịt.
Trước khi chế độ phụ hệ và hôn nhân ổn định được xác lập, quan hệ nam nữ trong xã hội nguyên thủy khá tự do. Do đó, khi người phụ nữ sinh con đầu lòng, người chồng không thể chắc chắn đứa trẻ có phải là con ruột của mình hay không. Ngược lại, những người con sinh sau - khi người phụ nữ đã sống ổn định với người chồng - có cơ sở xác thực hơn về quan hệ huyết thống.
Khi xã hội phát triển, đời sống không những đã có của ăn mà còn có của để, có sự thừa kế tài sản, sự nghi ngờ về huyết thống trở thành vấn đề nghiêm trọng. Vì vậy, việc loại bỏ con trưởng xuất hiện như một biện pháp khắc nghiệt nhằm bảo vệ quyền lợi thừa kế cho các em sinh sau - những người chắc chắn hơn về huyết thống.
Một số thư tịch cổ đã ghi chép khá chi tiết về tục lệ này:
- Sách Mặc Tử (quyển Lỗ Vấn) chép: Ở phía nam nước Sở, khi con trưởng mới sinh ra thì đem nấu lên để ăn, gọi là 「宜弟」 (nghi đệ — làm thuận lợi cho người em). Đáng chú ý, sách còn ghi thêm: 「美，則以遺其君，君喜則賞其父」 (Nếu thịt ngon thì đem biếu vua; vua thích thì ban thưởng cho người cha).
- Sách Liệt Tử (quyển Thang Vấn) cũng ghi lại phong tục tương tự ở phía đông nước Việt: 「其長子生，則鮮而食之，謂之宜弟」 (Con trưởng sinh ra thì mổ ăn thịt, gọi là “làm lợi cho em”).
Như vậy, tự hình chữ 孟 có khả năng đã lưu giữ dấu vết của tập tục cổ này - một thực trạng xã hội mà các thư tịch thời Chu, Tần vẫn còn ghi nhận.
Từ 伯–孟 đến sự phân biệt đích và thứ
Khi chế độ phụ hệ được xác lập vững chắc, chế độ hôn nhân trở nên nghiêm ngặt hơn, quan hệ nam nữ trước hôn nhân bị cấm đoán, việc xác định con ruột theo dòng cha trở nên chính xác, dẫn đến tục xử lí con trưởng hoàn toàn bị bãi bỏ.
Tuy nhiên, sự phát triển của chế độ đa thê (một chồng nhiều vợ) lại đặt ra bài toán mới về phân chia thứ tự và địa vị của các con. Người đàn ông có thể có vợ chính và nhiều vợ lẽ (thứ thiếp), dẫn đến sự phân biệt giữa các người con trưởng.
Sách Lễ Vĩ (禮緯) có ghi: 「庶長曰孟」 (Con trưởng thuộc hàng thứ gọi là Mạnh). Sự phân biệt giữa 伯 và 孟 trở thành một phần quan trọng trong hệ thống tông pháp thời cổ:
- 伯 dành cho dòng đích;
- 孟 dành cho dòng thứ.
