Sự hình thành và phát triển của các thể chữ Hán
Trong quá trình hình thành và phát triển, cùng với sự thay đổi của vật liệu, công cụ ghi chép cũng như nhu cầu sử dụng, chữ Hán đã trải qua nhiều biến đổi về hình thể và kết cấu. Quá trình ấy được khái quát thành Hán tự thất thể, gồm: giáp cốt văn, kim văn, triện thư (đại triện và tiểu triện), lệ thư, khải thư, thảo thư và hành thư.
Chữ giản thể chỉ là một dạng cải biến của khải thư, không được xem là một thể chữ độc lập.
Giáp cốt văn (甲骨文)
- Thời điểm xuất hiện: Cuối thời Thương (khoảng thế kỉ XIV – XI TCN).
Giáp cốt văn là thể chữ Hán cổ nhất mà tư liệu có tính hệ thống còn lưu giữ được cho đến nay. Chữ được khắc trực tiếp trên yếm rùa (giáp) và xương thú (cốt), chủ yếu dùng để ghi chép các quẻ bói và kết quả bói toán của vương triều nhà Thương.
Do đặc thù của kĩ thuật khắc đục trên chất liệu cứng, nét chữ giáp cốt văn thường thẳng, gãy, mảnh và ít nét cong. Về hình thể, các chữ vẫn mang tính tả thực cao và chưa hoàn toàn tách khỏi hình vẽ sơ khai.
Ở giai đoạn này, kết cấu chữ còn chưa hoàn toàn ổn định (một chữ có thể có nhiều cách viết khác nhau và bố cục chưa cố định), nhưng đã đặt nền móng cho hệ thống kết cấu chữ Hán về sau.
Kim văn (金文)
- Thời điểm xuất hiện: Cuối thời Thương, phát triển thịnh hành vào thời Tây Chu và Xuân Thu.
Kim văn còn được gọi là minh văn (銘文), vì phần lớn là những bài khắc (minh) trên đồ đồng. Do vật dụng bằng đồng thời cổ phần lớn là chung: chuông (鐘) và đỉnh (鼎), nên Kim văn cũng thường được gọi là chung đỉnh văn (鐘鼎文).
Kim văn kế thừa và phát triển từ giáp cốt văn, chủ yếu được khắc trên khuôn đúc đất nung để hiện hình trên các đồ vật bằng đồng. Nhờ khắc vẽ trên khuôn đất, hình thể chữ trở nên dầy dặn, uyển chuyển và giàu chi tiết hơn hơn so với giáp cốt văn. Do thường xuất hiện trên các đồ đồng dùng làm lễ khí, hình chữ nhiều khi có thêm những nét thừa mang tính trang trí, khiến kết cấu chữ đôi lúc phức tạp hơn giáp cốt văn.
Kim văn phản ánh bước phát triển quan trọng của chữ Hán: chuyển từ vai trò chủ yếu là công cụ ghi chép quẻ bói sang chức năng ghi chép các hoạt động chính trị, nghi lễ, và nhiều sự việc quan trọng khác của nhà nước.
Triện thư (篆書)
- Thời điểm xuất hiện: Thời Chiến Quốc đến thời Tần (khoảng thế kỉ V – III TCN).
Triện thư (篆書) – trong đó chữ "triện" (篆) nguyên nghĩa là "khắc, chạm", chỉ hình thức khắc chữ lên đồ đồng, đá hay gỗ thời cổ – là thể chữ đánh dấu bước chuyển quan trọng từ văn tự tả thực sang văn tự biểu tượng, thường được chia thành hai dạng phát triển nối tiếp nhau: đại triện và tiểu triện.
Đại triện là tên gọi chung cho các dạng chữ viết phát triển tiếp nối từ kim văn, trước khi chữ viết được chuẩn hóa dưới thời Tần. Trong một số tài liệu cổ, loại chữ này còn được gọi là Trứu thư (籀書), tương truyền do Thái sử Trứu dưới thời Chu Tuyên Vương hệ thống hóa.
Việc chuyển đổi chất liệu từ khắc trên đồ đồng sang viết bằng bút mực trên thẻ tre, thẻ gỗ và lụa, cùng với nhu cầu ghi chép hành chính – văn hóa ngày càng tăng, đã thúc đẩy quá trình giản hóa chữ Hán mạnh mẽ. Ở giai đoạn này, chữ Hán dần thoát khỏi tính chất "vẽ hình", chuyển sang tính biểu tượng: hình chữ được cách điệu, lược bỏ bớt các chi tiết rườm rà, chỉ giữ lại những nét đặc trưng nhất. Đặc điểm nổi bật của đại triện là xu hướng tuyến tính hóa – tức các nét chữ trở nên đều đặn, mượt mà và dễ viết hơn, nhưng đồng thời cũng làm giảm dần tính tượng hình cụ thể của chữ.
Dưới thời Chiến Quốc, do Trung nguyên bị chia cắt, văn tự phân hóa mạnh mẽ theo từng khu vực ("lục quốc văn tự"), hình thành nên nhiều hệ chữ địa phương với rất nhiều dạng dị thể. Trong ngành văn tự học, các thuật ngữ như "văn tự Chiến Quốc" hay "Sở hệ giản bạch", "Tần hệ giản bạch" ... (chữ viết trên thẻ trúc và lụa của nước Sở/nước Tần ...) thường dùng để chỉ các dạng chữ viết đặc thù thuộc giai đoạn này.
Sau khi thống nhất Trung nguyên, Tần Thủy Hoàng đã ban hành chính sách "thư đồng văn" (thống nhất chữ viết trên toàn quốc), tiến hành chuẩn hóa chữ viết dựa trên nền tảng đại triện của nước Tần, loại bỏ hầu hết các dị thể phức tạp của sáu nước chư hầu, sáng tạo ra thể tiểu triện.
Tiểu triện có bố cục vuông vắn, các nét uốn lượn đều đặn, đối xứng, mang tính mĩ thuật rất cao. Nhờ tính thẩm mĩ này, các ấn chương (con dấu) ngày nay vẫn rất ưa chuộng sử dụng chữ triện.
Tuy nhiên, cả đại triện lẫn tiểu triện đều còn chứa nhiều nét cong uốn lượn, tốc độ viết chậm, không đáp ứng nhu cầu ghi chép sổ sách và hành chính bùng nổ của bộ máy quản lí nhà nước, tạo tiền đề cho sự ra đời của lệ thư.
Lệ thư (隸書)
- Thời điểm xuất hiện: Xuất hiện sơ khai từ thời Chiến Quốc, định hình thời Tần và phát triển vào thời Hán (thế kỉ III TCN – III SCN).
Theo các phát hiện khảo cổ hiện đại, dấu vết của lệ thư đã xuất hiện từ thời Chiến Quốc. Trên nhiều Sở hệ giản bạch, Tần hệ giản bạch... đã thấy xuất hiện các dạng chữ lệ sơ khai hoặc dạng chữ quá độ chuyển tiếp giữa triện thư và lệ thư.
Mặc dù triều đình nhà Tần chọn tiểu triện làm văn tự chính thức trong chính sách "thư đồng văn", nhưng do nhu cầu xử lí văn thư hành chính ngày càng lớn, trong thực tế tầng lớp quan lại và lại dịch vẫn ưu tiên sử dụng lệ thư – một dạng chữ viết đơn giản và thuận tiện hơn nhiều. Lệ thư phát triển cực thịnh vào thời Hán, thường được gọi là Hán lệ để phân biệt với dạng sơ khai thời Tần (Tần lệ) hoặc các dạng cổ hơn (cổ lệ).
Tên gọi Lệ thư (隸書) bắt nguồn từ thuật ngữ lệ nhân (隸人) – vốn ban đầu chỉ những người có địa vị phụ thuộc như nô bộc, tù nhân; về sau mở rộng để chỉ tầng lớp lại dịch (các chức dịch nhỏ làm công việc ghi chép sổ sách ở nha môn). Lệ thư chính là tên gọi của loại chữ thực dụng được sử dụng trong công việc ghi chép hằng ngày của lực lượng này.
Về hình thể, lệ thư đã có sự thay đổi lớn về đường nét:
- Trực tuyến hóa (直線化): Chuyển các nét uốn lượn phức tạp của triện thư thành các nét thẳng và nét gập gãy gọn.
- Phương chính hóa (方整化): Lược bỏ chi tiết rườm rà (giản hóa), thu gọn kết cấu chữ thành hình chữ nhật nằm ngang hoặc hình vuông rõ góc cạnh.
- Đặc trưng nét bút: Nét bút không còn đều đặn một cỡ như triện thư mà có sự biến đổi độ đậm nhạt, nổi bật với đặc trưng "tàm đầu yến vĩ" (蠶頭燕尾 – đầu nét khởi bút tròn đậm như đầu con tằm, cuối nét phẩy/mác hất nhẹ bay bổng như đuôi chim én).
Những biến đổi sâu sắc đó làm cho chữ Hán trở nên dễ viết và viết nhanh hơn rất nhiều, nhưng đồng thời cũng khiến tự hình của nhiều chữ thay đổi hoàn toàn, không còn giữ lại dấu vết hình dạng tả thực ban đầu. Hiện tượng đó được văn tự học gọi là lệ biến (隸變).
Có thể nói lệ thư chính là bước ngoặt lớn nhất trong lịch sử diễn biến hình thể chữ Hán: kể từ đây, chữ viết chính thức thoát khỏi nguồn gốc hình vẽ hay biểu tượng cách điệu để trở thành một hệ thống kí hiệu văn tự thuần túy và ổn định. Phần lớn tự hình chữ Hán hiện đại đã bắt đầu định hình từ giai đoạn này, làm tiền đề để sau đó được quy phạm hóa thành khải thư.
Khải thư (楷書)
- Thời điểm hình thành: Cuối thời Hán, phát triển qua thời Ngụy – Tấn, định hình và hoàn thiện vào thời Đường (thế kỉ VII – X).
Khải thư (楷書), còn gọi là chân thư (真書) hoặc chính thư (正書), là thể chữ chuẩn mực và phổ biến nhất của chữ Hán hiện đại. Tên gọi "Khải thư" nhấn mạnh tính khuôn mẫu, phép tắc (khải: mẫu mực); "Chân thư" dùng để phân biệt với hành thư và thảo thư, chỉ dạng chữ chân phương, đủ nét, rõ ràng (chân: thực); còn "Chính thư" nhấn mạnh địa vị của nó với tư cách là thể chữ chính thức và chuẩn mực trong truyền thống văn hóa.
Khải thư về cơ bản không có khác biệt quá lớn về mặt cấu trúc so với lệ thư, mà là kết quả của quá trình chuẩn hóa tự hình và quy phạm hóa kĩ thuật nét bút từ lệ thư. Các nét bút tự do của lệ thư được quy chuẩn về một hệ thống nét cơ bản hữu hạn (ngang, sổ, phẩy, mác, chấm, hất, móc, gập ... thường được khái quát thành kĩ thuật Vĩnh tự bát pháp – 8 nét chuẩn trong chữ 永), hình thành kết cấu chữ vuông vức, nét bút rõ ràng, nét thanh nét đậm ổn định, dễ đọc, dễ học và dễ khắc in. Sự ra đời và phổ biến của giấy cùng kĩ thuật làm bút lông từ thời Hán cũng tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển đỉnh cao của thể chữ này.
Từ sau thời Đường, hình thể khải thư hầu như không còn thay đổi đáng kể; các biến đổi về sau chủ yếu diễn ra ở mức độ chuẩn hóa, đơn giản hóa hoặc điều chỉnh nét phẩy/nét chấm của từng chữ, chứ không hình thành thêm một thể chữ mới nào khác.
Khải thư chính thức trở thành thể chữ chuẩn mực (chính thể) trong giáo dục, khoa cử, hành chính và in ấn cho đến tận ngày nay, đóng vai trò là nền tảng của chữ Hán hiện đại. Chữ giản thể hiện nay về cơ bản vẫn được viết theo kết cấu ô vuông chuẩn mực của khải thư.
Chữ giản thể
Chữ giản thể là dạng chữ Hán được đơn giản hóa số nét dựa trên nền tảng khải thư, chính thức được ban hành tại Trung Quốc đại lục từ giữa thế kỉ XX nhằm giảm độ khó của chữ viết và nâng cao tỉ lệ biết chữ trong dân chúng.
Về phương thức cấu tạo, chữ giản thể được hình thành bằng nhiều con đường kĩ thuật như:
- Lược bớt nét rườm rà (ví dụ: 愛 → 爱);
- Thay thế bộ phận cấu tạo phức tạp bằng dạng biểu tượng đơn giản hơn (ví dụ: 難 → 难);
- Dùng chữ đồng âm/gần âm có hình thể giản lược có sẵn để thay thế cho chữ gốc (ví dụ: 體 → 体).
Nhiều dạng chữ giản thể thực ra không phải sáng tác mới hoàn toàn, mà là sự tiếp nhận và chuẩn hóa các dạng chữ viết dân gian (tục thể) hoặc các lối viết tắt trong thảo thư đã tồn tại từ trước.
Hiện nay, chữ giản thể được sử dụng chính thức tại Trung Quốc đại lục, Singapore và Malaysia; trong khi Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao vẫn sử dụng chữ phồn thể truyền thống. Trên thực tế, một người đã nắm vững một hệ chữ vẫn có thể nhận biết được phần lớn các chữ của hệ còn lại dựa vào ngữ cảnh, mặc dù giữa hai hệ chữ vẫn tồn tại một số khác biệt đáng kể.
- Tìm hiểu chi tiết tại bài viết: Giản thể.
Thảo thư (草書)
- Thời điểm hình thành: thời Tây Hán; phát triển vào thời Đông Hán, Ngụy – Tấn và đạt đỉnh cao nghệ thuật ở các triều đại sau.
Về ngữ nghĩa, chữ thảo (草) vốn có nghĩa gốc là cỏ, từ đó phái sinh ra nét nghĩa qua loa, sơ lược, viết nháp. Thảo thư (草書) chính là thể chữ mà các nét bút được giản lược tối đa, các đường nét được biến tấu liên hoàn nhằm đáp ứng nhu cầu ghi chép thông tin một cách nhanh nhất.
Thảo thư ban đầu được phát triển từ lệ thư theo xu hướng tốc kí. Đặc trưng nổi bật của thể chữ này là tính liên hoàn và sự giản hóa cực độ: các nét bút được nối liền liên tục hoặc lược bỏ hầu hết chi tiết, nhiều khi chữ Hán chỉ còn giữ lại thế chữ (bộ khung đường nét cơ bản). Chính vì mức độ biến dạng quá lớn, người không được qua đào tạo chuyên sâu thường rất khó nhận diện và đọc hiểu.
Thảo thư thường được phân thành ba dạng phát triển chính:
- Chương thảo (章草): còn giữ nhiều đặc điểm của Lệ thư, các chữ vẫn tách biệt và tương đối dễ nhận biết;
- Kim thảo (今草): giản lược hơn, nét bút liền mạch, các chữ có thể liên kết với nhau;
- Cuồng thảo (狂草): bút thế phóng túng, toàn bộ bài viết như một dòng chảy liên tục, rất khó đọc; đại diện tiêu biểu là Trương Húc (張旭) và Hoài Tố (懷素) thời Đường.
Ngày nay, thảo thư chủ yếu được sử dụng trong nghệ thuật thư pháp.
Hành thư (行書)
- Thời điểm hình thành: Cuối thời Hán, phát triển và định hình phong cách vào thời Ngụy – Tấn (thế kỉ III – IV).
Về mặt ngữ nghĩa, chữ hành (行) có nghĩa gốc là đi, bước đi. Trong giới thư pháp có hình ảnh so sánh sinh động: nếu khải thư là thể chữ ngay ngắn, chỉn chu như một người đang đứng nghiêm trang; thảo thư lại cuồn cuộn, phóng túng như một người đang chạy vội; thì hành thư chính là thể chữ uyển chuyển như một người đang thong thả bước đi. Đây là thể chữ giản lược nét bút ở mức độ vừa phải, cho phép người viết giữ được tốc độ nhanh hơn khải thư nhưng vẫn bảo tồn được bộ khung hình thể rõ ràng của chữ Hán.
Hành thư đứng ở vị trí trung gian dung hòa giữa khải thư và thảo thư: một mặt giữ được tính dễ đọc, rõ nghĩa của khải thư, mặt khác tiếp thu được sự linh hoạt, mềm mại và kĩ thuật nối nét (liên bút) của thảo thư. Nhờ sự cân bằng hoàn hảo giữa tính thẩm mĩ và tốc độ viết, hành thư có tính thực dụng rất cao, trở thành thể chữ được sử dụng phổ biến nhất trong thư từ, ghi chép hằng ngày, văn bản cá nhân và sáng tác thư pháp.
Trong thực tế sử dụng và biểu diễn thư pháp, hành thư thường được phân thành hai xu hướng:
- Hành khải (行楷): Cấu trúc nghiêng về khải thư nhiều hơn, các nét nối nhẹ nhàng, rõ ràng và dễ đọc.
- Hành thảo (行草): Cấu trúc thiên về thảo thư nhiều hơn, nét bút phóng khoáng, biến hóa linh hoạt, tốc độ viết nhanh và có nhiều nét liên kết phức tạp.
Tác phẩm hành thư đỉnh cao và nổi tiếng nhất trong lịch sử chữ Hán là kiệt tác Lan Đình tập tự (蘭亭集序) do "Thư thánh" Vương Hi Chi (王羲之, thế kỉ IV) khởi thảo, được giới thư pháp tôn xưng là "Thiên hạ đệ nhất hành thư".
Khái quát quá trình phát triển chữ Hán
Giáp cốt văn – Kim văn: Giai đoạn tả thực
Đặc điểm cốt lõi của chữ viết trong giai đoạn này là lấy việc mô phỏng chi tiết hình dáng tự nhiên của sự vật làm nguyên tắc tạo chữ chủ yếu. Chữ trong thời kì này, về bản chất là "vẽ" lại đối tượng.
Chữ Hán ở giai đoạn sơ khai này là những hình vẽ, nét bút tương đối tự do, chưa có quy chuẩn; cùng một chữ có thể tồn tại rất nhiều dạng hình thể khác nhau (dị thể phong phú). Đổi lại, tính hình tượng của chữ cực kì cao, nhìn vào nét vẽ người đọc có thể dễ dàng nhận ra ngay sự vật, hiện tượng được biểu đạt.
Triện thư: Giai đoạn biểu tượng hóa
Triện thư kế thừa hình thể của kim văn, nhưng tiến hành giản hóa và cách điệu hóa ở quy mô lớn. Chữ viết chỉ còn giữ lại những nét đặc trưng nhất, "cái thần" cốt lõi của sự vật, hoàn toàn thoát khỏi sự rườm rà của các hình vẽ chi tiết. Hình chữ giờ đây được cấu tạo bởi những nét thẳng, nét cong tròn đều đặn, uốn lượn đối xứng; cơ bản thoát khỏi tính chất vẽ hình để dần hình thành một hệ thống chữ viết có quy chuẩn.
Tên gọi của các thể chữ cũng phần nào phản ánh sự chuyển biến này. Nếu các hình thức cổ hơn thường được gọi là văn (文: nét vẽ), như giáp cốt văn hay kim văn, thì từ triện thư trở đi, người ta thường dùng chữ thư (書: chữ viết), như triện thư, lệ thư, khải thư... Việc chuyển từ "văn" sang "thư" không chỉ là thay đổi tên gọi mà còn đánh dấu bước chuyển từ chữ viết mang tính hình vẽ sang chữ viết có phép tắc rõ ràng..
Ở giai đoạn này, các nét cong, tròn, mềm mại của triện thư bị triệt để uốn thẳng hoặc bẻ gãy thành các nét bút cơ bản (ngang, sổ, phẩy, mác, chấm...).
Bước vào thời kì lệ thư, hình chữ được kí hiệu hóa, giúp tăng tốc độ viết; qua khải thư, thì được quy phạm hóa, có chuẩn mực rõ ràng, dễ đọc, dễ viết. Nhưng đổi lại: khó hiểu. Tính tượng hình của chữ Hán giảm đi, thậm chí biến mất, thay vào đó là sự sắp xếp trừu tượng của các nét bút. Ngày nay, nếu không được học, nhìn chữ 犬 khó có thể nhận ra đó là con chó, hay nhìn chữ 馬 cũng không dễ liên tưởng ngay đến con ngựa.
Sau khi khải thư đã định hình và trở thành thể chữ chuẩn mực, sự phát triển của chữ Hán không còn nhằm thay đổi cấu trúc hình thể cơ bản của chữ nữa, mà chủ yếu rẽ sang hai hướng để đáp ứng hai nhu cầu thực tế: tốc độ viết nhanh và giá trị nghệ thuật.
- Hành thư là sự giản lược vừa phải từ khải thư, giúp tăng tốc độ viết mà vẫn bảo tồn được tính dễ đọc. Đây là thể chữ có tính thực dụng cao nhất, được sử dụng rộng rãi trong viết tay, thư từ và ghi chép hằng ngày.
- Thảo thư đẩy quá trình giản lược nét đi xa hơn nữa, nhiều nét được nối liền hoặc lược bỏ hoàn toàn, tạo nên những đường bút liên tục, phóng khoáng và giàu tính biểu cảm. Do khó đọc, thảo thư ngày nay chủ yếu tồn tại như một đỉnh cao của nghệ thuật thư pháp hơn là một công cụ giao tiếp thông thường.
Nhìn chung, hành thư và thảo thư không phải là các giai đoạn tiến hóa kế tiếp về hình thể cơ bản của chữ Hán, mà là những biến thể ứng dụng phát triển song hành từ khải thư nhằm đáp ứng các nhu cầu đa dạng của xã hội.
