HỆ THỐNG KHOA CỬ THỜI XƯA

 

Hệ thống khoa cử là phương thức tuyển chọn quan lại dựa trên năng lực trí thức, hình thành từ thời Tùy, phát triển mạnh dưới Đường – Tống và đạt đến mức hoàn chỉnh vào thời Minh – Thanh. Đây không chỉ là các kì thi đơn lẻ mà là một hệ thống sàng lọc đa tầng, góp phần định hình trật tự xã hội và cơ chế tuyển dụng nhân tài.

I. TẠI TRUNG HOA

1. Giai đoạn dự bị: Khoa Đồng thí (童試)

Trước khi bước vào hệ thống khoa cử chính thức, người học sĩ phải vượt qua các kì khảo hạch sơ cấp để xác lập tư cách.

• Huyện thí (縣試) & Phủ thí (府試): Là hai vòng thi cấp địa phương do Tri huyện và Tri phủ chủ trì. Người vượt qua được gọi là Đồng sinh (童生).

• Viện thí (院試): Kì thi do quan Đề đốc Học chính (學政) cấp tỉnh chủ trì. Người trúng tuyển đạt học vị Sinh viên (生員), dân gian gọi là Tú tài. Đây là bước ngoặt quan trọng: người học chính thức được thừa nhận là "Sĩ", được miễn một số nghĩa vụ lao dịch và thuế khóa.

2. Hương thí (鄉試) – Kì thi cấp tỉnh

Được tổ chức 3 năm một lần (Chính khoa) vào các năm Tí, Ngọ, Mão, Dậu.

• Đối tượng: Tú tài (Sinh viên) đã qua sát hạch tại địa phương.

• Danh hiệu: Người trúng tuyển gọi là Cử nhân (舉人). Cử nhân có thể được bổ nhiệm chức quan cấp thấp hoặc được phép dự thi Hội.

• Thủ khoa: Gọi là Giải nguyên (解元).

3. Hội thí (會試) – Kì thi trung ương

Tổ chức vào mùa xuân năm sau kì Hương thí (nên còn gọi là Xuân vi 春闈), do Bộ Lễ chủ trì tại kinh đô.

• Danh hiệu: Người trúng tuyển gọi là Cống sĩ (貢士).

• Thủ khoa: Gọi là Hội nguyên (會元).

4. Đình thí (廷試) – Kì thi tối cao

Còn gọi là Điện thí (殿試), do Hoàng đế trực tiếp ra đề và chủ trì. Mục đích chính của kì thi này là xếp hạng thứ bậc cho các Cống sĩ. Sau lễ Truyền lô (傳臚), các sĩ tử chính thức nhận học vị Tiến sĩ (進士), phân thành Tam giáp (三甲):

• Đệ nhất giáp (Tiến sĩ cập đệ): Gồm 3 người đứng đầu (Tam khôi): Trạng nguyên (狀元), Bảng nhãn (榜眼), Thám hoa (探花).

• Đệ nhị giáp (Tiến sĩ xuất thân): Nhóm đỗ hạng khá.

• Đệ tam giáp (Đồng Tiến sĩ xuất thân): Nhóm đỗ hạng đạt yêu cầu.

---

II. TẠI VIỆT NAM

Chế độ khoa cử Việt Nam về cơ bản phỏng theo mô hình Trung Hoa nhưng có những biến đổi đặc thù để phù hợp với thực tiễn quốc gia.

1. Sự khác biệt ở cấp độ khởi đầu

Việt Nam không tồn tại hệ thống “Đồng thí” cấp Huyện - Phủ như Trung Hoa. Người đi học (Nho sinh) có thể dự thi Hương ngay, tuy nhiên thường cũng phải trải qua các kì khảo hạch tại địa phương (khảo khóa, sát hạch) để chứng minh năng lực trước khi được phép ghi tên dự thi chính thức.

2. Cấu trúc kì thi Hương (鄉試)

Kì thi Hương gồm 4 vòng thi (gọi là 4 trường - 四場). Cách phân định danh hiệu có sự khác biệt lớn:

• Tú tài (秀才): Thí sinh đỗ 3 trường (trước thời Nguyễn gọi là Sinh đồ 生徒). Tú tài thường tiếp tục học để thi lại, rất ít khi được bổ dụng làm quan.

• Cử nhân (舉人): Thí sinh đỗ cả 4 trường (trước thời Nguyễn gọi là Hương cống 鄉貢). Cử nhân có đặc quyền dự thi Hội tại kinh đô.

3. Kì thi Hội và thi Đình

• Học vị Cống sĩ: Người đỗ thi Hội được phép dự thi Đình.

• Tính chất sàng lọc: Khác với Trung Hoa (thi Đình chỉ để xếp hạng), tại Việt Nam thời Nguyễn, thi Đình vẫn có thể bị đánh trượt.

• Định chế thời Nguyễn: Triều Nguyễn không lấy danh xưng Trạng nguyên. 

Ngoài ra, từ thời Minh Mạng, một số người thi Đình không đạt chuẩn Tiến sĩ nhưng điểm số khá sẽ được lấy vào bảng phụ, gọi là Phó bảng.

---

III. PHÂN ĐỊNH THUẬT NGỮ

1. Tam nguyên (三元)

Chỉ người đỗ đầu liên tiếp cả ba kì thi lớn: Giải nguyên (Hương) – Hội nguyên (Hội) – Trạng nguyên (Đình).

• Lưu ý: Tại Việt Nam thời Nguyễn, dù không lấy danh xưng Trạng nguyên, người đỗ đầu cả ba kì thi (Đình thí đỗ cao nhất) vẫn được tôn vinh là Tam nguyên. Ví dụ tiêu biểu là Tam nguyên Yên Đỗ Nguyễn Khuyến.

2. Tiến sĩ cập đệ (進士及第)

Ý nghĩa của thuật ngữ này biến đổi theo thời đại và chế độ chính trị:

• Thời Đường – Tống: Là cách gọi chung cho những người đã thi đỗ học vị Tiến sĩ (chưa phân hạng khắt khe).

• Thời Minh – Thanh: Trở thành danh hiệu chính thức và duy nhất dành cho nhóm Đệ nhất giáp (3 người đứng đầu).

• Các phân hạng khác:

  • Nhị giáp: Tiến sĩ xuất thân (進士出身).

  • Tam giáp: Đồng Tiến sĩ xuất thân (同進士出身).

Giúp đọc Nôm và Hán Việt

 LM Trần Văn Kiệm

Nguồn link: fb Hà Thanh Vân 

https://www.facebook.com/hathanhvanaliceirisdevi/posts/pfbid02xusi7XecVE25EL9Tzme2Jyf6wpYiwwYxUsp3NUAeqsdqkG762TuLRzw4yMFCWYaUl?

Cơ cấu ngữ pháp Tiếng Việt

nguồn  link: fb Hà Thanh Vân

Lịch sử văn minh thế giới

 Vũ Dương Ninh

nguồn link: fb Hà Thanh Vân

1945 chữ Hán thông dụng

 Đặc biệt dành cho người học tiếng Nhật

Gốc và nghĩa từ Việt thông dụng

share lại link từ fb Hà Thanh Vân

Sách ngữ pháp Hán văn

 # 1. Giảng Giải Văn Phạm Hán Văn (Hứa Thế Anh - Nguyễn Khuê dịch)

Tóm tắt nội dung:

Chương 1: Dẫn nhập:

Chương này định nghĩa ngôn ngữ là công cụ biểu đạt tư tưởng và tình cảm. Tác giả phân tích ba yếu tố cấu thành ngôn ngữ là ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp. Đồng thời, chương này phân biệt giữa văn ngôn (cổ văn) và bạch thoại (văn hiện đại), khẳng định môn học này tập trung nghiên cứu cấu trúc ngữ câu của văn ngôn.

Chương 2: Tự - Từ - Phức từ:

Nội dung chính là phân biệt giữa "tự" (chữ đơn lẻ) và "từ" (đơn vị ngôn ngữ có nghĩa hoàn chỉnh). Chương này đi sâu vào phức từ (từ ghép), chia thành hai loại lớn là phức từ diễn thanh (dựa trên quan hệ âm thanh như song thanh, điệp vận) và phức từ hợp nghĩa (dựa trên quan hệ ý nghĩa như liên hợp, tổ hợp).

Chương 3: Phân chia từ loại và quan hệ phối hợp giữa từ với từ:

Tác giả chia từ thành hai loại lớn: Thực từ (danh từ, hình dung từ, động từ, hạn chế từ, chỉ xưng từ) và Hư từ (quan hệ từ, ngữ khí từ). Chương này cũng giải thích các quan hệ phối hợp như quan hệ liên hợp (ngang hàng) và quan hệ tổ hợp (chính phụ).

Chương 4: Định nghĩa và các loại câu:

Định nghĩa câu là đơn vị biểu hiện độc lập do nhiều từ hợp lại. Chương này phân loại câu thành: Giản cú (câu đơn giản gồm một từ kết), Phồn cú (câu gồm hai hay nhiều từ kết làm thành phần ngữ pháp cho nhau) và Phức cú (câu ghép).

Chương 5: Giản cú tự sự (1):

Trình bày mẫu câu cơ bản của câu tự sự (Khởi từ - Động từ - Chỉ từ) và các trường hợp tỉnh lược khởi từ hoặc chỉ từ. Chương này cũng giới thiệu các mẫu câu đặc thù như đảo trang (đưa chỉ từ lên trước động từ) và câu bị động.

Chương 6: Giản cú tự sự (2):

Tập trung vào các loại bổ từ (bổ ngữ) trong câu tự sự, đặc biệt là thụ sự bổ từ (tân ngữ gián tiếp), quan thiết bổ từ, giao dữ bổ từ và bằng tạ bổ từ (chỉ công cụ, phương tiện).

Chương 7: Giản cú tự sự (3):

Tiếp tục nghiên cứu về bổ từ nhưng tập trung vào xứ sở bổ từ (chỉ nơi chốn) và thời gian bổ từ (chỉ thời điểm hoặc khoảng thời gian diễn ra sự việc).

Chương 8: Giản cú biểu thái, giản cú phán đoán, giản cú hữu vô:

Giải thích các loại câu miêu tả tính chất (biểu thái), câu giải thích ý nghĩa hoặc khẳng định tính chất của sự vật (phán đoán) và câu chỉ sự tồn tại (hữu vô).

Chương 9: Phồn cú:

Nghiên cứu về các loại câu phức hợp, bao gồm phồn cú biểu thái, phồn cú phán đoán, phồn cú tự sự và phồn cú trí sử (câu sai khiến).

link: https://drive.google.com/file/d/1rle23zgOrb-5AcBjt_PLVX4hiqvkXydO/view?usp=sharing

---

# 2. Ngữ Pháp Hán Văn (Tuệ Dũng)

Tóm tắt nội dung:

Lời nói đầu: Khẳng định ngữ pháp là "chìa khóa" để mở cửa kho tàng kinh điển chữ Hán, giúp việc chuyển ngữ sang tiếng Việt được chính xác và phong phú hơn.

Chương I: Cách viết chữ Hán:

Hướng dẫn tám nét cơ bản và chín quy tắc bút thuận khi viết chữ Hán. Giới thiệu về 214 bộ thủ và các đơn vị ngữ pháp cơ bản (Tự, Từ, Cụm từ, Câu). Giải thích cấu tạo chữ Hán qua "Lục thư".

Chương II: Danh từ:

Phân loại danh từ (chỉ sự vật, thời gian, nơi chốn, phương hướng) và các chức năng ngữ pháp của chúng như làm chủ ngữ, tân ngữ, định ngữ, trạng ngữ. Chương này cũng nêu các cách dùng linh hoạt của danh từ như danh từ dùng như động từ.

Chương III: Động từ:

Phân tích các loại động từ: ngoại động từ, nội động từ, động từ phán đoán, năng nguyện (trợ động từ) và động từ xu hướng. Đặc biệt đi sâu vào các cấu trúc sử động, ý động và vị động.

Chương IV: Hình dung từ:

Nghiên cứu về tính chất, hình dáng, màu sắc và các chức năng ngữ pháp của tính từ. Chương này cũng trình bày các kết cấu so sánh (bằng, hơn, tột bậc).

Chương V: Số từ & Lượng từ:

Trình bày cách dùng số nguyên, phân số, số bất định và số thứ tự. Phân loại lượng từ danh từ và lượng từ động từ, cùng các công năng của chúng trong câu.

Chương VI: Đại từ:

Bao gồm đại từ nhân xưng (ba ngôi), đại từ chỉ thị (gần, xa, trống) và đại từ nghi vấn. Nêu các lưu ý về việc đảo tân ngữ là đại từ lên trước động từ trong câu phủ định hoặc nghi vấn.

Chương VII: Phó từ:

Phân loại phó từ theo thời gian, trình độ, phạm vi, tình trạng, khẳng định, phủ định, nghi vấn và mệnh lệnh.

Chương VIII: Giới từ:

Giới thiệu các loại giới từ chỉ thời gian, nơi chốn, căn cứ, nguyên nhân, bị động, đối tượng và so sánh.

Chương IX: Liên từ:

Phân tích liên từ dạng liên hợp (và, hoặc) và dạng chính phụ (nhân quả, giả thiết, tăng tiến, chuyển ngoặt).

Chương X: Trợ từ:

Gồm trợ từ kết cấu (Chi, Nhiên, Sở), trợ từ động thái (Liễu, Khước, Trước, Quá) và trợ từ ngữ khí (đầu câu, giữa câu, cuối câu).

Chương XI: Thán từ & Từ tượng thanh:

Cách dùng các từ biểu thị tình cảm và mô phỏng âm thanh trong văn bản.

Chương XII: Kết cấu cố định & Các dạng câu:

Tổng hợp các mẫu câu cố định thường gặp (như "Dĩ... vi...", "Sở dĩ...") và các dạng câu đặc biệt (phán đoán, đảo trang, bị động, nghi vấn, tỉnh lược).

Chương XIII: Phiên dịch tu từ & Đối liễn:

Hướng dẫn cách dịch các hình ảnh ví dụ, ẩn dụ và các quy luật, điều cấm kỵ trong việc làm câu đối (đối liễn).

link: https://drive.google.com/file/d/13m4caWVBPyF6SW5knSlTO0r_yB9SH99d/view?usp=sharing