Bộ thủ

Để phục vụ cho việc sắp xếp và tra cứu, toàn bộ chữ Hán được chia thành nhiều nhóm gọi là bộ. Mỗi bộ có số lượng chữ nhiều ít khác nhau. Chữ đứng đầu mỗi bộ được gọi là bộ thủ. Tên của mỗi bộ được gọi theo tên của bộ thủ tương ứng. Tất cả các chữ trong cùng một bộ đều có chứa bộ thủ đó trong tự hình.

Sáng kiến phân loại chữ Hán theo bộ một cách có hệ thống là của Hứa Thận. Trước đó, trong các từ thư như Nhĩ Nhã, người ta sắp xếp theo chủ đề. Trong Thuyết văn giải tự (hoàn thành khoảng năm 121 thời Đông Hán), lần đầu tiên Hứa Thận đã phân chia hơn 9.000 chữ Hán thu thập được thành 540 bộ, bắt đầu từ bộ 一 (Nhất) và kết thúc bằng bộ 亥 (Hợi), theo một trật tự mang đậm dấu ấn triết lí đương thời. Dù vẫn còn một số điểm chưa hợp lí, đây vẫn là nền tảng cho phương pháp phân loại theo bộ thủ, đặt cơ sở cho sự hình thành hệ thống 214 bộ thủ Khang Hi hiện vẫn còn được sử dụng rộng rãi.

Trong các bộ từ điển giấy truyền thống, bộ thủ giữ vai trò trung tâm trong việc sắp xếp và tra cứu chữ Hán. Ngay cả khi xuất hiện các từ điển sử dụng những cách sắp xếp khác (như theo vận mẫu, Pinyin, Tứ giác hiệu mã...) và đặc biệt là sự phổ biến của các từ điển điện tử hiện đại, vai trò tra cứu kĩ thuật của bộ thủ tuy có phần giảm đi, nhưng ý nghĩa cốt lõi của nó lại không hề suy giảm. Vai trò đó thể hiện rõ trên hai bình diện:

Thứ nhất, trong phạm vi chữ, bộ thủ thường là thành phần biểu thị ngữ nghĩa hoặc chủng loại chủ yếu, góp phần giải thích cấu tạo nội tại và giúp người học suy đoán nghĩa của chữ đó.

Thứ hai, trong phạm vi bộ, bộ thủ thường phản ánh mối liên hệ về ý nghĩa sâu sắc giữa các chữ cùng bộ, tạo thành một mạng lưới liên tưởng giúp người học ghi nhớ hệ thống và thấu hiểu sự phát triển của các khái niệm.

Vì vậy, nắm vững ý nghĩa các bộ thủ không chỉ hỗ trợ kĩ năng tra cứu, mà còn là chìa khóa quan trọng giúp người học đi sâu vào cấu trúc, ý nghĩa và mối quan hệ giữa các chữ Hán một cách có hệ thống.

VÀI THUẬT NGỮ DỄ NHẦM LẪN

Bộ: Tập hợp các chữ Hán được xếp chung vào một nhóm để phục vụ việc phân loại và tra cứu.

Bộ thủ: Chữ đứng đầu một bộ, được chọn làm căn cứ định vị và nhận diện nhóm chữ đó. Chức năng của bộ thủ là phân loại chữ

Bộ kiện: Thành phần cấu tạo nên một chữ Hán. Bộ kiện có thể là một bộ thủ, một chữ, một nét hoặc một nhóm nét kí hiệu không có nghĩa riêng. Chức năng của bộ kiện là cấu tạo chữ.

Người ta thường gặp cách nói khá phổ biến, kể cả trên sách báo phổ thông

"Chữ 忠 (trung: lòng trung thành) được cấu tạo từ bộ 心 (tâm: tấm lòng) và "bộ 中 (trung: ở giữa).

Đây là cách nói không đúng, bởi vì trong hệ thống 214 bộ thủ Khang Hi chuẩn mực hoàn toàn không tồn tại "bộ 中".

Hơn nữa, bộ 心 bao gồm hàng trăm chữ Hán; nhưng khi tham gia cấu tạo chữ 忠, chỉ có bản thân chữ 心 đóng vai trò thành tố cấu tạo, chứ không phải toàn bộ "bộ 心".

Do đó, cách nói đúng là: "Chữ 忠 được cấu tạo từ hai bộ kiện 心 và 中."

Chi tiết hơn:

"Chữ 忠 được cấu tạo từ hai bộ kiện là 心 và 中, trong đó 心 đóng vai trò là ý bàng (biểu thị nghĩa, chỉ tấm lòng, tình cảm) và 中 đóng vai trò là thanh bàng (biểu thị âm đọc)."

Gọi 心 là bộ thủ là đề cập đến vai trò phân loại tự điển của nó; còn khi tham gia kết cấu thành chữ 忠, nó đóng vai trò là một bộ kiện đảm nhiệm chức năng biểu ý.

link

https://tunguyenchuhan.miraheze.org/wiki/Bộ_thủ