Sáng nay trên trang Nguyễn Đăng Mạnh đăng lại bài viết của Hoàng Phủ Ngọc Tường, trong đó có một đoạn dẫn Trần Trọng Kim ca ngợi Hồ Quý Ly trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên làm mình ngỡ ngàng. [1]
Bài viết một lần nữa xác định thêm ấn tượng của mình về ông: ông là một người sống theo, sống bằng cảm xúc. Cảm xúc giúp ông có những trang tùy bút tài hoa thuộc hàng đầu Việt Nam, nhưng đồng thời cũng đẩy ông vào những ngộ nhận cay đắng, để lại cho ông những hối tiếc khôn lường.
Mình đã trao đổi chuyện này với Gemini, và dưới đây là bài tổng kết do Gemini thực hiện.
---
Hoàng Phủ Ngọc Tường — Bi kịch của một tâm hồn sống bằng cảm xúc
Hoàng Phủ Ngọc Tường là một hiện tượng đặc biệt của văn học Việt Nam hiện đại. Ông mang tâm hồn của một thi sĩ, cái nhìn của một người khảo cứu văn hóa, nhưng lại sở hữu một lối viết tùy bút, bút ký tài hoa, mê đắm và tràn ngập liên tưởng. Thế nhưng, chính sự thăng hoa của cảm xúc — thứ làm nên những trang văn tuyệt mỹ trong “Ai đã đặt tên cho dòng sông” hay “Rất nhiều ánh lửa” — lại là nguyên nhân đẩy ông vào bi kịch lớn nhất cuộc đời: vụ tai tiếng liên quan đến sự kiện Mậu Thân 1968 tại Huế.
1. Bản chất văn chương: Khi cảm xúc lấn át tính khách quan
Trong văn học, Hoàng Phủ Ngọc Tường thuộc tuýp nghệ sĩ sống và sáng tác bằng hoài niệm, cảm giác và trí tưởng tượng mãnh liệt.
Cái hay: Giúp ông kết nối những mảng kiến thức lịch sử, địa lý, triết học thành những dòng văn trữ tình diệu kỳ. Văn của ông không khô khan như bài nghiên cứu, mà có nhịp điệu, có âm hưởng của thi ca.
Cái bẫy: Khi người viết quá nương vào cảm xúc, họ dễ rơi vào trạng thái "huyền thoại hóa" thực tại, dễ tin vào những gì mình muốn tin hoặc tưởng tượng ra hơn là những gì thực sự diễn ra dưới góc độ khoa học hay tư liệu lịch sử. Việc ông dùng cảm xúc và sự hư cấu nghệ thuật để thay thế cho thực chứng lịch sử là một căn nguyên dẫn đến những sai lệch ngô nghê.
2. Bi kịch Mậu Thân 1968: Lời nói trả giá bằng cả đời dằn dội
Vụ tai tiếng Mậu Thân 1968 là vết thương sâu sắc nhất, theo đuổi ông suốt hàng chục năm cho đến tận cuối đời. Bi kịch ấy bùng nổ từ cuộc phỏng vấn năm 1981 cho bộ phim tài liệu “Việt Nam: Lịch sử một cuộc chiến tranh” (Vietnam: A Television History) của đạo diễn Stanley Karnow.
Trong cuộc phỏng vấn đó, với bản tính của một người văn nghệ sĩ thích dùng ngôn từ bay bổng và đứng ở tư thế "người đại diện cho lực lượng cách mạng", Hoàng Phủ Ngọc Tường đã mô tả các sự kiện diễn ra ở Huế xuân 1968 bằng một giọng điệu chủ quan, nhân danh "người trong cuộc". Lời phỏng vấn này sau đó bị xem là bằng chứng cho thấy ông trực tiếp tham gia hoặc tán đồng với những hành vi tàn sát tại Huế.
Thực tế lịch sử: Trong suốt đợt tấn công Tết Mậu Thân 1968, Hoàng Phủ Ngọc Tường không hề có mặt ở nội thành Huế mà đang ở trên chiến khu. Ông không trực tiếp chứng kiến hay tham gia vào các sự kiện diễn ra trong thành phố, nhưng lại nói về những điều mình chỉ nghe kể lại như thể chính mắt mình chứng kiến.
Hành trình thanh minh trong vô vọng:
Sau khi nhận ra hậu quả thảm khốc của lời nói bốc đồng, ông đã nhiều lần tìm cách đính chính. Lần đầu tiên là trong cuộc phỏng vấn với nhà báo Thụy Khuê trên đài RFI (năm 1997) — bởi thời đó báo chí trong nước không thể đăng tải những lời phân trần này. Sau này, khi mạng xã hội phát triển, ông cũng nhiều lần gián tiếp thanh minh qua một số bài phỏng vấn.
Lời kết cho một sai lầm:
Phải đến năm 2018, khi đã nằm trên giường bệnh và sức khỏe suy yếu nghiêm trọng, ông mới thông qua con gái để phát đi bức thư ngỏ cuối cùng — một lời sám hối cay đắng:
“Sự thật là tôi đã đứng quên mất bản thân, nói như một kẻ chứng kiến, trong khi tôi hoàn toàn không có mặt tại hiện trường... Đó là sai lầm lớn nhất của đời tôi, gây nên biết bao đau đớn, ám ảnh cho bản thân và gia đình suốt mấy chục năm qua.”
3. "Một kẻ sĩ nặng lòng và đau đớn"
Sự dằn dội ấy có lẽ là cái giá quá đắt mà ông phải trả cho sự bốc đồng của cảm xúc. Trong suốt nửa sau cuộc đời, Hoàng Phủ Ngọc Tường sống trong sự im lặng trầm mặc, chịu sự ghẻ lạnh từ một bộ phận công chúng và cả những người từng là bạn bè, đồng hương xứ Huế.
Trớ trêu thay, người luôn ca ngợi "khí tiết kẻ sĩ" và vẻ đẹp trầm lắng của văn hóa Huế lại trở thành tâm điểm của một vết thương lịch sử chưa lành trên chính mảnh đất ấy.
Nhìn lại toàn bộ sự nghiệp và đời sống của Hoàng Phủ Ngọc Tường, ta vừa thấy một tài năng văn chương hiếm có, vừa thấy một thảm kịch của người trí thức dấn thân. Lấy cảm xúc làm đôi cánh để bay lên những đỉnh cao của văn chương tùy bút, nhưng cũng chính sự thiếu tiết chế của cảm xúc và lý trí đã kéo ông xuống những vực sâu đau đớn nhất của kiếp người.
Để rồi khi ngoảnh lại, tất cả chỉ còn là tiếng thở dài chua chát trước dời đổi của số phận, như hai câu thơ của chính ông:
“Thời gian sao mà xuẩn ngốc
Mới thôi mà đã một đời...”
---
Cho em niềm vui cầm tay
Màu hoa như màu ánh nắng
Buổi chiều chợt tím không hay
Nhìn hoa bâng khuâng anh nói
Mới thôi mà đã một ngày.
Ruộng cấy ta mong cơn mưa
Ruộng gặt ta mong ngọn nắng
Chăm lo cánh đồng tình yêu
Anh đếm từng vầng trăng sáng
Thiết tha anh nói cùng trăng
Mới thôi đã tròn một tháng.
Mùa xuân lên đồi cỏ thơm
Mùa hạ nhìn trời mây khói
Mây tím chân cầu tím núi
Đông xa ngày trắng mưa dầm
Nhìn trời ngẩn ngơ anh nói
Mới thôi mà đã một năm.
Sẽ đến một ngày trắng tóc
Nhưng lòng anh vẫn không nguôi
Thời gian sao mà xuẩn ngốc
Mới thôi đã một đời người.
Dù năm dù tháng em ơi
Tim anh chỉ đập một đời
Nhưng trái tim mang vĩnh cửu
Trong từng giọt máu đỏ tươi.