Nhạc sĩ Phó Đức Phương đã về quê sáng sớm hôm nay, 19/9/2020.
Nghe ông và một số ca sĩ trình diễn Về quê
Theo em anh thì về Theo em anh thì về thăm lại miền quê Nơi có một triền đê Có hàng tre ru khi chiều về ..
Bài hát ông viết năm 1998 cho đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh tham gia hội diễn do Bộ Văn hóa tổ chức lúc ấy, được nhiều người cho là bài hát hay nhất của ông. Một số khác thì chê bài hát hơi sến. Trong bài phỏng vấn do Hồng Thanh Quang thực hiện đăng trên ANCT, ông kể ông đã nhiều lần khóc với bài hát của mình.
Phó Đức Phương sinh năm 1944 ở Hưng Yên. Ông là tác giả của nhiều ca khúc đẫm chất dân ca rất nổi tiếng: Trên đỉnh Phù Vân, Chảy đi sông ơi, Hồ trên núi, Một thoáng Tây Hồ, Huyền thoại hồ núi Cốc, Khúc hát phiêu ly...
Tương tư là nhan đề một bài thơ nổi tiếng của nhà thơ trứ danh đời Đường, Vương Duy
相思
紅豆生南國，
春來發幾枝？
願君多采擷，
此物最相思。
王維。
Âm Hán Việt:
Hồng đậu sinh Nam quốc,
Xuân lai phát kỉ chi?
Nguyện quân đa thái hiệt,
Thử vật tối tương tư.
Nghĩa
Hồng đậu sinh ở nước Nam,
Xuân vể mọc được mấy nhánh?
Xin chàng hái nhiều vào,
Vật này rất gợi nhớ nhau.
Dịch đại
Hồng đậu nơi trời nam,
Xuân về nẩy mấy cành?
Người ơi hái nhiều nhé,
Hạt hạt nhớ khôn khuây!
*
Hồng đậu là đậu đỏ, một loại đậu trồng ở vủng Lĩnh Nam (vùng Hồ Nam, Giang Tây, Quảng Tây, Quảng Đông ngày nay. Chữ Nam quốc trong bài là chỉ vùng đất này). Không giống đậu đỏ ở ta, loại đậu đỏ này hạt rất cứng, có thể dùng làm đồ trang sức để cài tóc, đeo tay, .. Có một truyền thuyết về loại đậu này, na ná như loài cây for-get-me-not ở phương Tây: Xưa có anh chàng đi lính thú xa, người vợ ở nhà ngày ngày ngóng mong thương nhớ. Một hôm tin dữ bay về, chàng đã vị quốc vong thân. Người vợ khóc đến chảy máu mắt mà chết. Sau đó, trên mộ nàng mọc lên cây đậu, hột tròn đỏ, như những giọt lệ máu, lại rất cứng, như tấm lòng kiên trinh của nàng. Thế nên Hồng đậu còn được gọi là hạt tương tư (Chữ Hán 相思子 tương tư tử).Có khá nhiều thơ nhạc sử dụng hình ảnh hạt đậu đỏ này. Như bài Hồng đậu sinh Nam quốc, nhạc phim Hậu Tây Du Kí do Đồng Lệ trình bày. Đặng Lệ Quân, Vương Phi cũng đều có thu mỗi người một bài nhan đề Hồng đậu (khác nhau). Bài thơ của Vương Duy cũng đã được phổ nhạc. Mời nghe, 3/4 bài hát có vietsub:
Trong những ngày CCRĐ, Văn Cao viết bài thơ "Đồng chí của tôi". Trong những ngày này, những người đồng chí kia lại bắn giết nhau (lại ruộng đất!). Không biết có ai trong số họ thấy đau xót như VC xưa, hay chỉ sùng sục căm thù. Để dành lại sự thương xót cho những người ko phải đồng chí, nhưng ko thể tự đặt mình ngoại cuộc. Xót cho họ, lại thương cho mình.
ĐỒNG CHÍ CỦA TÔI
Người ta các đồng chí của tôi
Treo tôi lên một cái cây
Đợi một loạt đạn nổ
Tôi sẽ dẫy như một con nai con
Ở đầu sợi dây
Giống như một nữ đồng chí
Một anh hùng của Hà Tĩnh
Tôi sẽ phải kêu lên
Như mọi chiến sĩ bị địch bắn
Đảng Lao động Việt Nam muôn năm
Cho mọi người hiểu khi tôi chết
Vẫn còn là một đảng viên
Cho mọi người hiểu khi tôi chết
Máu của tôi vẫn còn là máu của Việt Nam
Ở dưới gốc cây có các cụ già các bà mẹ
đã nuôi cách mạng
Các em nhỏ từ ba tuổi đứng nhìn tôi
dẫy chết
Có mẹ tôi
Ba lần mang cơm đến nhà tù
Hãy quay mặt đi
Cho các đồng chí bắn tôi
Tôi sợ các cụ già không sống được
Bao năm nữa
Để nhìn thấy xã hội chủ nghĩa
Của chúng ta.
Chết đi mang theo hình đứa con
Bị bắn
Tôi sợ các em còn nhỏ quá
Sẽ nhớ đến bao giờ
Đến bao giờ các em hết nhớ
Hình ảnh tôi bị treo trên cây
Bị bắn
Hãy quay mặt đi
Cho các đồng chí bắn tôi…
Nước mắt lúc này vì Đảng nhỏ xuống
Dòng máu lúc này vì Đảng nhỏ xuống
Đảng Lao động Việt Nam muôn năm
Đảng Lao động…
(1956)
Bài thơ được Nguyễn Trọng Tạo công bố sau khi văn Cao đã mất, trong bài viết nhan đề bài viết là "Ba biến khúc của Văn Cao" [1]. Văn Cao có bài thơ nhan đề gần giống thế.
BA BIẾN KHÚC TUỔI 65
I
Một người cho tôi con dao găm
Không biết dùng làm gì
đêm nhìn qua cửa sổ
một khoảng trống đen
tôi ném vào khoảng trống
con dao găm ấy
có phải đấy là sự nghịch ngợm
bỗng nhiên có tiếng ngã ngoài sân
một người trúng tim đã chết
tôi không hề biết người ấy
tôi là kẻ không muốn giết người
chỉ biết bóng tối
mà tôi đã ném dao
II
Tôi đi trên phố
bỗng nhiên mọi người nhìn tôi
một ai đó kêu lên: thằng ăn cắp
tôi chạy
tôi chạy
tại sao tôi chạy?
tôi không hiểu tôi
cả phố đuổi theo tôi
xe cộ đuổi theo tôi
tôi chạy bạt mạng
gần hết đời
tới chỗ chỉ còn gục xuống
tỉnh dậy mồ hôi chảy
tôi lại thấy tôi là người chưa phạm tội.
III
Tôi rơi vào mạng nhện
mạng nhện cuốn lấy tôi
không còn cách gì gỡ được
tôi như con sâu tằm
cuộc đời cứ như thế
muốn phá cái mạng nhện
tôi không đủ tay.
Tháng 9-1988
Ở tuổi 65 nhìn lại, ông thấy việc giết người chỉ là sự "nghịch ngợm" thời trẻ tuổi, ông ko muốn giết người, chỉ muốn xóa đi bóng tối. Nhưng cái bóng tối kia, cuối cùng đã chụp lấy ông, đến cả con cháu ông còn chưa thoát. Lúc cuối đời, ông có từng nghĩ mình là hiệp sĩ của bóng tối? [2]
Màn chiều dần buông xuống, gió ngàn vi vu, lấp ló đầu hiên ngôi sao ban chiều. Gợi lòng ta xao xuyến nhớ người yêu nơi phương trời xa. Em thân yêu nơi đâu, có nhớ tới chăng, đôi ta năm xưa chung lời hẹn ước? Bấy lâu con tim ta vẫn nhớ tới em, như ngôi sao hôm bao ngày không mờ. Vì lòng ta mãi mãi vẫn còn yêu em không bao giờ phai.
Ngôi sao ban chiều là bài hát khá quen thuộc với nhiêu người nghe nhạc, lâu nay được ghi là nhạc Liên Xô. Trong một cuốn sách nhạc do Đào Ngọc Dung (nguyên hiệu trưởng trường Cao đẳng Nhạc họa Trung ương) tuyển chọn còn ghi tên tác giả của khúc tình ca là I.P.Tchaikovsky. Trong hình dung của nhiều người, bài hát diễn tả tâm tình một anh hồng quân trong một buổi chiều tà, nhìn những ngôi sao lấp ló bên trời, chợt xao xuyến nhớ người yêu nơi quê nhà ...
Khá bất ngờ, gần đây, bài hát được xác định là của Đinh Tiến Hậu.
Đinh Tiến hậu sinh năm 1944, quê Hà Nội, nhưng sinh tại Hải phòng. Mồ côi từ sớm, ông đucợ gnười bác họ ở Hải Phòng đem về nuôi. Học xong cấp 2 thì đi làm công nhân cơ khí. Có năng khiếu âm nhạc, anh trở thành cây văn nghệ của nhà máy.
Nhà báo kể chuyện ông tự học nhạc: "hồi đó Đinh Tiến Hậu mới chỉ "thuộc" bảy nốt nhạc cơ bản. Nghĩa là ông còn "tít mít" với âm nhạc nói chung chứ đừng nói tới viết bài hát. Ông học sáng tác theo cách chắc chỉ có ở mỗi mình ông mà thôi. Ngày đó những khi rảnh rỗi là Hậu đem bản nhạc bướm (nhạc giấy) ra mở bày trên bàn. Anh căng tai ngồi nghe những giai điệu cất lên từ chiếc đài bán dẫn. Anh nghe người ta hát bài hát mà anh đang để trước mắt.
Nghe người ta hát câu "A" xong thì anh trai trẻ lại vội cúi nhìn vào bản nhạc. Và anh vui mừng tự đánh dấu ca từ đó để hiểu và ghi nhớ người nhạc sĩ đã viết trên khuôn nhạc một nốt nhạc như thế nào. Dần dà bài này qua bài khác Hậu đã tự tìm được một "cách viết ca khúc" riêng của mình. Chẳng cần nhịp điệu, chẳng biết móc đơn móc kép. Chẳng hay luyến lên luyến xuống. Cứ tự học kiểu mầy mò vậy mà Đinh Tiến Hậu cũng "cho ra đời" những bài hát cho mình cho bạn cùng vui" [1].
Vất vả thế, nhưng đến năm 1962, khi rời Hải Phòng lên Hà Nội để có môi trường thuận lợi hơn thực hiện mơ ước của mình, ông cũng đã kịp sáng tác một ca khúc tặng người bạn gái. Chính là bài Ngôi sao ban chiều nổi tiếng sau này.
Bài hát cũng được ông dùng dự thi vào khoa sáng tác trường Trung cấp âm nhạc VN năm 1964. Anh có giấy báo trúng tuyển, nhưng địa phương phê “Có người nhà ở miền Nam” nên đã không vào được trường nhạc như mong ước [2].
Một tài năng âm nhạc đã sớm lụi tàn như thế. Thật vậy, qua bài hát đầu tay và hình như duy nhất (?) này, ông đã thể hiện một tài năng âm nhạc lớn. Cho đến thời điểm ấy, ông chưa hề xa người yêu ngày nào, ông vẫn viết được những lời nghe như thật:
Màn chiều dần buông xuống, gió ngàn vi vu, lấp ló đầu hiên ngôi sao ban chiều. Gợi lòng ta xao xuyến nhớ người yêu nơi phương trời xa. Em thân yêu nơi đâu, có nhớ tới chăng, đôi ta năm xưa chung lời hẹn ước? Bấy lâu con tim ta vẫn nhớ tới em, như ngôi sao hôm bao ngày không mờ.
Về phần nhạc thì đến ngay một HT của một trường nhạc còn lầm là do Traixopxki soạn, vì mang đậm âm hưởng Nga. Nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha khen không tiếc lời [2].
Không thể tưởng tượng đấy là một sáng tác đầu tay của một anh thợ trẻ, chỉ mới học hết cấp hai, tự học nhạc qua radio.
Không biết từ con đường nào, bài hát sau đó được phổ biến dưới dạng "nhạc Nga" mà tác giả của nó không hề biết, mãi đến ba mươi năm sau mới hay và lên tiếng đính chính.
Hi vọng đây không phải là trường hợp bài Nỗi lòng người đi từng ồn ào một dạo, với phát hiện cũng do nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha, rằng tác giả không phải là Anh Bằng!
[1] Nguyễn Trọng Văn. Đoạn vĩ thanh của "ngôi sao ban chiều". http://vnca.cand.com.vn/Tu-lieu-van-hoa/Doan-vi-thanh-cua-ngoi-sao-ban-chieu-542007/
