Đôi mắt đò ngang

Trời lụt, nghe Cẩm Tú và Phương Thảo trình bày ca khúc Đôi Mắt Đò Ngang của Nguyễn Trọng Tạo, và nghe tác giả nói chuyện về tác phẩm của mình

Nghệ ngữ

Trước đây có quen một cô giáo, bố người Nam tập kết ra bắc, làm việc trong một lâm trường ở Nghệ An, gặp mẹ cô, rồi sinh cô ra ở đấy. Sau 1975 cả nhà theo cha về nội. Những chiều buồn cổ thường hay nói giọng Nghệ cho nghe, rồi hát những bài ca về quê ngoại. Nhờ cô, tôi quen với điệu hát ví, dặm; biết thêm một số từ địa phương như mấn = váy, .. Thỉnh thoảng nhắn tin trêu cổ:

- mac man ji ko ?

- ko

- o truong hả

- da

- ui zoi, o truong, khong mac man. Uoc ji duoc dom cai hay.

- uhm, lieu hon. nghi bay ba.

Cứ tưởng quen cổ, biết dược lắm Nghệ ngữ rồi. Hôm nay lò mò vào blog Hương Ngàn, đọc bài thơ Nghệ Ngữ mới biết để hiểu được gái Nghệ, còn phải học nhiều ..

Dân ca ví dặm xứ Nghệ

Ví, dặm là đặc sản của người xứ Nghệ - xứ Nghệ ở đây dùng để chỉ vùng đất Hoan Châu xưa, gồm hai tỉnh Nghệ An và Hà Tỉnh bây giờ.

Ví thuộc thể ngâm vịnh, thường được hát tự do, ngẫu hứng; sâu lắng trong điệu ví đò đưa, trữ tình trong điệu ví phường vải, và cả nghịch ngợm, hài hước trong điệu ví mục đồng, ví ghẹo ..

Dặm trái lại, có tiết tấu phách nhịp rõ ràng. Thường thì mỗi bài dặm được chia thành từng khổ, mỗi khổ 5 câu, mỗi câu 5 từ.

Từ 2012, Liên hoan Dân Ca Ví Dặm Xứ Nghệ được tổ chức hàng năm luân phiên tại hai tỉnh Nghệ An và Hà Tỉnh. Có thể xem trọn Liên hoan lần lần I tổ chức tại Vinh (2012), lần 2 (2013) tại Hà Tỉnh tại Youtube.

Ít thời gian thì xem playlist dân ca ví dặm, thích bài nào xem bài ấy

Điệu ví giặm là em

Âu yếm - sơn mài Phạm Lực

Rồi một chiều chợt nhớ quê hương
Nghe em hát dân ca xứ Nghệ
Câu hát ru như một lời thủ thỉ
Đưa ta về bến bãi tuổi thơ xưa

Làn điệu quê hương giữa bộn bề bận rộn
Đất quê mình còn nghèo lắm, người ơi!
Sao điệu ví lại mượt mà nghĩa tình đến vậy
Nao nao lòng đứa con ở nơi xa...

Bài thơ Giữa Sàigòn nghe hát dân ca xứ Nghệ của Lê Quang Thắng (Lê Văn) được Quốc Nam phổ nhạc với tựa Điệu ví dặm là em. Mời nghe ca và tác giả Quốc Nam nói chuyện về ca khúc này

Ví giặm xứ Nghệ

Nếu anh không nghe hát Dặm
Không biết giọng em trầm trầm
Con gái sông Lam muối mặn
Ngậm ngùi lại là gừng cay ...

Ngày xưa đi hát Phường Vải
Thế này thì ai chả mê
Ấy mà mời rượu khéo thế
Thế này thì ai muốn về ...

Hát Dặm, hát Phường Vải trong câu thơ của Lê Tuấn Lộc là hai làn điệu dân ca xứ Nghệ.

Hát ví, theo tự điển tiếng Việt của Hoàng Phê, là "hát đối đáp có tính chất trữ tình giữa trai và gái trong lao động”.

Còn hát dặm, cũng theo từ điển trên, là  “lối hát dân gian ở Nghệ Tĩnh, nhịp điệu dồn dập, lời dựa vào thơ năm chữ, hai câu cuối bao giờ cũng lặp lại về âm vận và câu chữ”

Ở đây có vấn đề chính tả. Trước nay người ta viết hát dặm, từ điển cũng chỉ thu thập từ này. Nhưng một số nhà nghiên cứu lại cho rằng phải là hát giặm mới đúng, vì rằng ở đây ko phải là dặm trong dặm đường, mà là giặm trong giặm lúa - cấy lại những chổ ruộng trống lúa (do gieo hạt ko đều, hay lúa cấy ở đấy bị hư chết ..) Trong hát giặm cũng có hiện tượng giặm như thế - bài hát nào cũng có ít nhất một câu hát lặp lại giữa khoảng trống hai khổ thơ .. Trong một cuộc hội thảo năm 2011 tại Vinh, hội nghị đã nhất trí từ nay sẽ viết hát giặm trên các văn bản chính thức.

Chưa nghe nhà nghiên cứu nào xác định thời điểm xuất hiện hai làn điệu dân ca này, tuy nhiên hầu như đều đồng ý ban đầu đây là hai điệu hát chị em hát với nhau khi đang làm việc cho quên đi nỗi mệt nhọc. Tùy theo hình thức lao động mà có các loại ví: ví phường vải, ví phường cấy, ví phường nón, ví đò đưa ..  Về hát giặm thì có giặm xẩm, giặm nối, giặm vè, giặm kể ...

Ban đầu lời lẽ câu hát còn mộc mạc, chất phác .. Thế rồi các anh nghe tiếng hát lân la tới xem, rồi buông lời chọc ghẹo .. Các cô ko vừa, đối đáp hóc hiểm .. Các anh đâu chịu nổi nhục thua trí đàn bà, bèn rủ rê các anh nhà nho đi theo chơi rồi làm thầy gà .. Nghe kể ngày xưa Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Du, và cả nhà cách mạng đạo cao đức trọng Phan Bội Châu thời trẻ cũng rất khoái đi hát ví .. Những câu hát dần trở nên nhiều chất thâm nho hơn, tình tứ mượt mà hơn ..

Và ví giặm trở thành hai làn điệu dân ca độc đáo của xứ nói gì cũng nghe nằng nặng này .. Độc đáo bởi chỉ cần bước khỏi xứ Nghệ, ra Thanh hay vào Quảng Bình, ta sẽ ko còn nghe ai hát ví giặm nữa .. Hiện Việt Nam đã nộp hồ sơ để nghị UNESCO công nhận ví giặm là Di sản phi vật thể của nhân loại ..

Ta sẽ tìm hiểu các đặc trưng của làn điệu dân ca độc đáo này qua một số bài viết của các nhà nghiên cứu sau, giờ mời xem Liên hoan dân ca ví gặm xứ Nghệ 2013. Trong clip, 34 phút đầu là các phát biểu của quan chức, ai ko thích nghe có thể bỏ qua

Ca khúc xứ nghệ

Nghe mấy ca khúc xứ Nghệ và ngắm tranh của Volegov cho vui

Giận mà thương

Bài thứ ba trong album Anh Thơ 6 là Giận Mà Thương 



bản nhạc Trần Hoàn phổ thơ Phùng Ngọc Hưng

Con gái sông Lam

Anh Thơ trình bày ca khúc Cô Gái Sông Lam, Nguyễn Trọng Tạo phổ thơ Lê Tuấn Lộc

Con gái sông Lam
thơ Lê Tuấn Lộc

Nếu anh chưa về thành Vinh
Chưa biết em xinh đến thế
Khẽ khàng, nhẹ nhàng, e lệ
Con gái miền Trung dịu hiền

Nếu anh không nghe hát Dặm
Không biết giọng em trầm trầm
Con gái sông Lam muối mặn
Ngậm ngùi lại là gừng cay

Nếu anh không mê thơ phú
Sao mê giọng thơ miền Trung
Sâu, nặng, chậm, buồn, đầm đậm
Dài như đường vô miền Trung

Sông Lam có quanh co không
Sao em vòng vèo đến thế
Chối từ anh mà dịu nhẹ
Cứ như là em nhận lời

Không nghe giọng em sông Lam
Cứ ngỡ em người Hà Nội
Trắng ơi, trắng ơi là trắng
Váy dài đung đa đung đưa

Ngày xưa đi hát Phường Vải
Thế này thì ai chả mê
Ấy mà mời rượu khéo thế
Thế này thì ai muốn về

Sông Lam cứ như là quê
Em níu làm sao về được
Rượu ngon phải đâu là nước
Đành thôi. Ở lại mai về.

sông Lam - ảnh Google

Cùng với Núi Hồng Lĩnh, Sông Lam là biểu tượng cho xứ Nghệ - tức vùng Hoan Châu cũ, nay là Nghệ An + Hà Tĩnh. Xưa sông Lam còn có tến sông Cả

Sông bắt nguồn từ cao nguyên Xiengkhuang, Lào. Phần chảy trên lãnh thổ Lào gọi là Nam Khan. Phần chính của dòng sông chảy qua Nghệ An, phần cuối của sông Lam hợp lưu với sông La từ Hà Tĩnh, tạo thành ranh giới của Nghệ An và Hà Tĩnh đổ ra biển tại cửa Hội. Cụ thể, trên lãnh thổ Việt Nam, nó chảy qua địa phận huyện Kì Sơn, Tương Dương, Con Cuông, Anh Sơn, Đô Lương, Nam Đàn, giữa các huyện Thanh Chương, Hưng Nguyên, thành phố Vinh, Nghi Lộc của tỉnh Nghệ An rồi vào Đức Thọ, Nghi Xuân, thị xã Hồng Lĩnh của tỉnh Hà Tĩnh trước khi đổ ra vịnh Bắc Bộ.

Sông Lam có nhiều chi lưu, như qua khỏi Con Cuông thì có sông Hiếu, gần Bến Thủy thì có Ngàn Sâu, Ngàn Phố.

Ngoài sông Lam, Nghệ An còn có sông Cấm nhỏ hơn, chảy qua chân núi Cấm ở Nghi Lộc rồi ra cửa Lò. (theo wikipedia)