25/05/2015

Tiếng Việt đang “dài” ra


GS.TS. Nguyễn Đức Dân

Thói quen nói năng đúng giáo điều mà không cần hiểu thấu đáo dẫn tới hệ lụy là hình thành thói quen chấp nhận, tư duy thụ động, không muốn lật lại nghĩa lý của câu chữ, khái niệm và lập luận khi tiếp nhận văn bản. Đây là nguyên nhân chính dẫn tới những lối nói dư thừa.

Hiện tượng 

Viên trung tá cảnh sát giao thông trả lời phỏng vấn trong chương trình Chào buổi sáng-CBS- (VTV1, 25.6.2011): “Chúng tôi đã xác định được những cơn mưa kéo dài trên một tiếng đồng hồ hoặc dưới một tiếng đồng hồ gây ngập lụt là 53 điểm.”
Sao không nói “Chúng tôi đã xác định được 53 điểm cứ mưa to là ngập” cho gọn? Cũng trong CBS, hàng ngày ra rả “người tham gia giao thông”, “các phương tiện tham gia giao thông”. Sao không nói “người đi lại”, “các phương tiện đi lại” cho ngắn hơn?
Chúng ta tìm căn nguyên của hiện tượng nói dài ngày càng trở nên phổ biến trong sách báo và văn bản tiếng Việt hiện nay.

Nguyên nhân

Anh dân quân đánh vần chưa thạo chữ quốc ngữ trong Đôi mắt của Nam Cao đã nói thuộc lòng một bài 3 giai đoạn kháng chiến phòng ngự, cầm cự, tổng phản công … ‘dài đến năm trang giấy’. Những người này cứ nói ra ‘là thấy đề nghị, yêu cầu, phê bình, cảnh cáo, thực dân, phát xít, phản động, xã hội chủ nghĩa, dân chủ với cả tân dân chủ nữa…’ (trích Đôi mắt, 1948). Cách nay gần 65 năm đã xuất hiện trên cửa miệng người dân bình thường những khái niệm cao xa mấy ai hiểu hết ý nghĩa này. Thời đó người dân tin theo Đảng nên đã nói đúng theo đường lối, theo chỉ thị, nghị quyết. Sáu bảy thập kỷ là khoảng thời gian tạo ra hai thế hệ, đủ dài để hình thành những thói quen ngôn từ nói năng đúng giáo điều mà không cần hiểu thấu đáo. Điều này dẫn tới hệ lụy là xã hội hình thành thói quen chấp nhận, tư duy thụ động, không muốn lật lại nghĩa lý của từ ngữ, câu chữ, khái niệm và lập luận khi tiếp nhận văn bản. Vả lại, nếu ai đó muốn bình luận sẽ tạo ra những lời nghịch nhĩ và trở thành “người có vấn đề”. Kết quả là người ta lo nói năng an toàn, cầm giấy phát biểu theo những giáo điều, dần dần hình thành thói quen kết luận mà không chú ý tới lý lẽ thuyết phục. Nhiều người nghèo đi về ngôn từ và tư duy, nhưng vẫn cần thể hiện mình. Vậy là sinh ra lối nói sang trọng với nhiều từ Hán-Việt nhưng lại không hiểu thấu đáo và những câu hùng hồn dài dòng rỗng nghĩa, dư thừa .

Những lối nói dư thường gặp
(qua phim truyền hình và một số chương trình truyền hình gần đây)

Dùng lặp hai từ Hán-Việt và thuần Việt đồng nghĩa 
Nạn rải đinh tái xuất hiện trở lại.” (CBS,06.5.2011) Tái xuất hiện là xuất hiện trở lại. Nói nạn rải đinh xuất hiện trở lại là đủ. Và “Mời các bạn nghe những tin tức cập nhật đầu tiên trong ngày” (CBS, 13.01.2010). Cập nhật là trong ngày. Nói “tin tức đầu tiên trong ngày” là đủ. Nguyên nhân chính của loại dư quá phổ biến này là trong nhận thức của người Việt hiện nay, nghĩa của nhiều yếu tố Hán-Việt đã “mờ” đi nên nhiều người không thấy “dư” nữa.

Khái quát: dùng lặp lại những từ đồng nghĩa, những diễn đạt đồng nghĩa
Mục đích cô đến đây để làm gì?” (VTV3, p. Cuộc gọi lúc 0 giờ, tập 18)
Muốn biết mục đích của một hành động chúng ta hỏi để làm gì?”. Khẩu ngữ hàng ngày chấp nhận lối nói dư. Khẩu ngữ trong phim là khẩu ngữ văn học, được gọt rũa. Lời thoại trong phim càng ngắn càng tốt. Sao không biên tập lại “Cô đến đây làm gì?” cho gọn?
Lại nữa: “Chắc có lẽ là vậy” (CGLOG, tập 19) Chắccó lẽ là hai từ thể hiện hành vi phỏng đoán một khả năng không chắc chắn. Nói “Chắc vậy” hoặc “Có lẽ vậy” là đủ.

Đưa vào lời nói những yếu tố đương nhiên tồn tại
“(Anh xin lỗi.) Anh đã tát vào má em” (p. Sự quyến rũ của người vợ, VTV3, 01.6.2011)
Một khi mở bàn tay đánh vào má thì gọi là tát, đánh vào mông gọi là phát, đánh vào mồm miệng gọi là vả, đánh vào tai gọi là bạt (rất ít dùng tát). Nói tát người nghe đương nhiên hiểu là tát vào má. Vậy nói “(Anh xin lỗi.) Anh đã tát em” là đủ. Tương tự, đứa em mách “anh đã cốc con” chứ không cần nói dài “anh đã cốc vào đầu con”.
Tường thuật trận chung kết bi-a loại carom 1 băng toàn quốc giữa Đặng Đình Tiến và Vũ Ngọc Long, bình luận viên nói: “Vũ Ngọc Long của Thành phố Hồ Chí Minh đã vượt lên 35 – 29”; “Tay cơ Đặng Đình Tiến của Thành phố Hồ Chí Minh đã ghi một mạch 12 điểm.” Thế là nói dư vì lúc đầu đã giới thiệu đây là cuộc đấu nội bộ của hai tay cơ Thành phố Hồ Chí Minh.

Nói dư thành sai
Ở Việt Nam chủ yếu có mấy loại gấu?”. Gợi ý: 2, 3 hay 4? (VTV3, 30.5.2011; Đấu trường 100). Đáp án (Lời MC): “Hai. Không có thêm loại gấu nào nữa đâu.” Từ chủ yếu khiến câu hỏi định lượng này mang tính xác suất. Đáp án 2 khiến người nghe nghĩ rằng còn một loại gấu thứ ba (thứ yếu!) nữa. Dù 99,9% gấu ở Việt Nam là hai loại gấu ngựa và gấu chó thì vẫn có 0,1% thuộc loại gấu thứ ba. Nói như MC “Không có thêm loại gấu nào nữa đâu” là không chuẩn. Còn như, nếu chỉ có 2 loại gấu thì từ chủ yếu làm câu hỏi trên sai. Cần bỏ đi từ chủ yếu.
Sáng tác này của Trần Hoàn vào năm nào: a)1948, b) 1958, hay c)1968?
Đội A: 1958. Lời MC: “Đáp án này hoàn toàn sai” ; Đội B: 1948. Lời MC: Vâng, hoàn toàn chính xác!” (VTV3, 29.7.2011, Trò chơi âm nhạc)
Nếu 1948 là hoàn toàn chính xác, 1958 là hoàn toàn sai thì năm nào là chính xác không hoàn toàn, năm nào là sai không hoàn toàn? Lời MC dư từ ‘hoàn toàn’.

Dùng chập những cụm từ đồng nghĩa 
Một nữ tử tù trốn thoát, điều này chưa từng xảy ra bao giờ từ trước đến nay” (p. Nữ tử tù, VTV3, 17.5.2009). Chưa từng là chưa bao giờ và cũng là từ trước đến nay chưa xảy ra. Vì vậy, câu trên dư chập ba. Có 3 cách nói ngắn hơn: “điều này chưa xảy ra bao giờ”; “điều này chưa từng xảy ra” và “điều này từ trước đến nay chưa xảy ra”.

Hãy nói ngắn gọn, hơn là nói những câu nghe rổn rảng nhưng dông dài chữ nghĩa.

nguồn: ngonngu,org



                          Ngọc nữ

6 nhận xét:

  1. Có những cái dài ra thì tốt, tiếng Việt "dài" ra thì nguy thật anh nhỉ.

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Có những cái dài ra thì tốt
      Tóc râu dài ra thì phải cắt. Áo quần người ta cũng có khuynh hướng cắt ngắn lại. Học dài ra, thay vì 4 kéo thành 5 năm thì bị bố mẹ nhăn mặt. Uống li cafe mà dài ra nhiều cô chủ quán cũng nguýt nguýt háy háy vì chiếm ghế.
      Chưa nghĩ ra cái gì dài ra thì tốt ?

      Xóa
    2. Chân tình quá!
      Thôi anh cứ nghĩ tiếp.

      Xóa
    3. hehe, thiệt tình

      Xóa
    4. Em chào anh trên hangout mà anh không chả nhời.

      Xóa
    5. không biết. Anh không vào hangout.

      Xóa
Mẹo Comment

Chú ý: chỉ cần dán link vào, không cần gõ thẻ khi post
Hình (file có đuôi jpg, jpeg, png, bmp, gif ),
Nhạc (file có đuôi mp3 hoặc từ trang web nhaccuatui),
Video (từ Youtube)

Đổi cỡ, màu chữ:
[color="red"][size="20"] chữ cỡ 20 màu đỏ [/size][/color]
(màu dùng mã hexa hoặc tiếng Anh: red, blue, green, violet, gold ..)
Giới thiệu link: <a href="link"> tên link </a>
Chữ đậm <b> chữ đậm</b>
Chữ nghiêng: <i> chữ nghiêng </i>

Chèn Yahoo smiley (click Chèn emoticons để xem phím tắt)
Đã thêm mấy smiley nhưng chưa rảnh thêm vào bảng chèn. Phím tắt:

:-/ bối rối ;) nháy mắt ;;) đá lông nheo
:"> thẹn :X yêu thế =(( tan nát cõi lòng

Chèn Emoticons
:))
:D
:p
:)
:(
:-o
:-*
=))
:((
:-?
:-h
~o)
@};-
:D
[-X
=D>
*-:)
B-)
X(
:@)