9 thập kỷ ca khúc tân nhạc Việt Nam

Tác giả Lê Thiên Minh Khoa

Tác phẩm có thể đọc online trên trang web bông tràm 

link: http://www.bongtram.com/2018/12/cong-trinh-nghien-cuu-9-thap-ky-ca-khuc.html?

M Ụ C  L Ụ C

(Mời nhấp vào từng tiểu mục để đọc)

Phần mở đầu: Tân nhạc Việt Nam

I. CA KHÚC GIAI ĐOẠN 1930-1945:

1.  Dòng nhạc tiền chiến 1930-1945

2. Nhạc hùng và nhạc đỏ tiền chiến 1930-1945

II. CA KHÚC GIAI ĐOẠN 1945-1954:             

1. Nhạc cách mạng 1945-1954

2. Nhạc trữ tình vùng đô thị 1945-1954

III. CA KHÚC GIAI ĐOẠN 1954-1975:

1. Nhạc cách mạng 1954-1975

2. Nhạc vàng 1954-1975

3. Tình khúc 1954-1975

4.  Nhạc trẻ 1954-1975

5. Nhạc phản chiến 1945-1975

6. Nhạc du ca 1966-1975

7. Nhạc tâm lý chiến VNCH 1954-1975

IV. CA KHÚC ĐƯƠNG ĐẠI - GIAI ĐOẠN 1975 ĐẾN NAY:

1. Quá trình hình thành, phát triển dòng nhạc nhẹ đương đại

A.Thời đoạn hậu chiến - 10 năm sau thống nhất (1975-1985)

B. Thời đoạn đương thời - sau Đổi mới đến nay

2. Ca nhạc Việt Nam thời hậu chiến 1975-1985

3. Nhạc nhẹ Việt chính thống đương thời 1986 đến nay

4. Ca nhạc thị trường đương thời

A. Nhạc sĩ và ca khúc thị trường hôm nay.

B. Quảng bá ca khúc thị trường hiện nay

C. Ca sĩ thị trường ngày nay

D. Công chúng ca nhạc thời nay

5. Nhạc Việt hải ngoại 1975 đến nay

V. PHÂN CỰC VÀ GIAO THOA GIỮA CÁC DÒNG  NHẠC 1930 ĐẾN NAY:

1. Trong giai đoạn tiền chiến 1930-1945

2. Trong giai đoạn 1946-1954

3. Trong giai đoạn 1954-1975 ở miền Bắc và vùng giảiphóng miền Nam

4. Trong giai đoạn 1954-1975 ở vùng đô thị miền Nam

5. Trong thời đoạn hậu chiến 1975-1985

6. Trong thời đoạn đương thời 1986 đến nay

PHỤ LỤC:

- Đôi điều mới biết về từ “sến” và  “nhạc sến”

- Lần cuối gặp nhạc sĩ TrịnhCông Sơn - như một lời chia tay

70 năm tình ca trong tân nhạc Việt Nam

Đây là loạt chương trình về tình ca Việt Nam trong 70 năm (1930 - 2009), do Hoài Nam thực hiện, phát trên SBS Radio(Úc Châu) trong khoảng 2 năm, trước đây đã được post trên blog này.

link cũ bị hỏng. update link youtube, repost

Xem thêm link khác loạt bài này (được post làm 5 kỳ):
kỳ 1
kỳ 2
kỳ 3
kỳ 4
kỳ 5

Đàn bầu kể chuyện

Các nước Tàu, Nhật, Kampuchia, Ấn, Indonesia, Nam Phi, Uganda, Kenya, Croatia, .. đều có loại đàn một dây như cây đàn bầu của VN. Nhưng cây đàn bầu vẫn có nét đặc sắc, độc đáo riêng. Theo GS Trần Quang Hải, không có cây đàn một dây nào sử dụng bồi âm như đàn bầu; với âm vực rộng hơn ba quảng tám, rất phù hợp với các giai điệu trữ tình sâu lắng, nhưng vẫn có thể chơi các bài hát tươi vui, rộn ràng; có thể trình diễn tất cả các kĩ thuật rung nhấn luyến láy rất đặc trưng của dân ca Việt.
Chưa xác định được cây đàn bầu ra đời từ bao giờ. Có nhà nghiên cứu cho là có từ thế kỉ thứ X, XI; có người cho là ra đời vào thế kỉ thứ XVIII. Từ lâu đàn bầu đã gắn liền với đời sống tình cảm của người dân Việt, đến mức các cụ phải cảnh báo: Đàn bầu ai gảy nấy nge, làm thân con gái chớ nghe đàn bầu ..

Coi bộ phim tài liệu sau để biết thêm về cây đàn độc đáo này.

Nguồn gốc khai sinh dòng nhạc bolero cubano

Nghe Tuấn Thảo (RFI) nói về nguồn gốc dòng nhạc bolero

Chương trình RFI hôm nay được dành để nói về thể điệu bolero. Ngoài hai liên khúc mà RFI hoà âm lại gồm các bản nhạc nổi tiếng nhất, còn có Tristezas, nguyên là bản bolero đầu tiên được viết vào năm 1883. Trong vòng nhiều thập niên, đã có một sự nhầm lẫn về nguồn gốc bolero. Tuy có cùng một tên gọi, nhưng chữ bolero lại thể hiện hai điều khác hẳn nhau.

Hát xẩm Việt Nam

Bùi Trọng Hiền

Xẩm là một loại hình nghệ thuật hát rong của những nhóm nghệ sĩ dân gian sinh sống lang thang nay đây mai đó. Sân khấu của họ đơn giản là gốc đa, bến nước, sân đình, góc phố, đầu chợ, bến đò hay bến tàu xe.., tựu trung là những nơi thường tụ tập đông người, một cơ may để kiếm sống bằng lời ca tiếng hát. Khác với các nghệ sĩ biểu diễn trong rạp hát, khán phòng, cửa đình, cửa đền.., Xẩm thu lợi bằng sự tự nguyện của khán thính giả. Không bán vé, cũng chẳng có định mức tiền thưởng như bên ca trù hay chèo, tuồng.., ai cho bao nhiêu tùy tâm, tùy lực. Tiền thưởng là nguồn thu mong đợi, nhưng thi thoảng, khán giả cũng có thể san sẻ cho Xẩm những món quà, bánh trái hay nhiều khi đơn giản chỉ là bơ gạo, mấy củ khoai, củ sắn trong những dịp giáp hạt, đói kém. Nói vậy để thấy cuộc sống sinh tồn của những nghệ sĩ Xẩm phụ thuộc hoàn toàn vào hoàn cảnh đời sống xã hội đương thời. Không có lấy một mảnh đất cắm dùi, phiêu diêu nay đây mai đó trên những nẻo đường bất tận, không hạn định, Xẩm thực sự là một nghề nghiệp độc đáo. Thế mới hiểu tại sao những chốn phồn hoa đô hội như đất Thăng Long kẻ chợ lại là trung tâm thu hút nhiều bộ môn nghệ thuật âm nhạc chuyên nghiệp, trong đó có hát Xẩm.

Ngũ cung

Nghe Đoàn Thế Ngữ nói chuyện về ngũ cung




Nghe một số bài hát Đoàn The6` Ngữ dẫn minh họa trong bài

Suối nguồn tân nhạc 1. Thời phôi thai (1938 - 1945)

Ca sĩ Quỳnh Giao (1946 - 2014) . ảnh BBC

Ai hay nghe BBC hồi 199x hẳn còn nhớ chương trình Suối Nguồn Tân Nhạc do ca sĩ Quỳnh Giao phụ trách hồi ấy. Lâu quá giờ chẳng còn nhớ chương trình phát vào giờ nào, thứ mấy, chỉ nhớ hồi ấy bận gì cũng thu xếp để không bỏ lỡ lắng nghe cô giới thiệu lịch sử tân nhạc Việt Nam, xen kẻ là những đoạn nhạc minh họa.

Bấy giờ internet chưa phổ biến, thông tin thiếu thốn, một chương trình nội dung như thế thật quí. Chẳng ngạc nhiên khi ít lâu sau, BBC đã cho phát lại lần 2 theo yêu cầu của nhiều thính giả. Nhớ không lầm thì hồi ấy BBC Việt ngữ có loan báo thính giả nào thích có thể gởi thư, địa chỉ về BBC sẽ tặng băng / dĩa gì đấy ghi lại toàn bộ chương trình, nhưng sau trở ngại về tác quyền hay sao đó không thực hiện được thì phải.

Về sau, Hoài Nam trên đài SBS Úc làm một chương trình về Tân nhạc Việt đồ sộ hơn, nhưng bây giờ nhìn lại thấy chương trình xưa của Quỳnh Giao vẫn hữu ích, giúp người nghe nhanh chóng có một cái nhìn tổng quát về nền tân nhạc Việt do một ca sĩ được đào tạo nhạc bài bản lại có thâm niên trong nghề dẫn giải nên giàu thông tin lại thú vị. "Quỳnh Giao viết về nhạc thì cũng như kể chuyện về các nghệ sĩ bằng hữu của thân mẫu. Nhưng kiến thức sâu sắc về nhạc và về kỹ thuật trình bày còn giúp người đọc nhớ lại và có sự thưởng ngoạn cao hơn với từng tác phẩm, từng tác giả hay người trình diễn." (BBC)

Hiện vẫn chưa tìm được chương trình của BBC xưa phổ biến trên mạng. Sau khi Quỳnh Giao mất, trên trang nguoi-viet.com cho đăng lại loạt bài này dựa theo bản thảo còn lưu lại. Nếu không có gì trở ngại, sẽ lần lượt lấy về đây lưu cho mọi người cùng đọc cho vui. Tiếc không còn nghe được cái giọng thanh thoát truyền cảm của cô, những đoạn nhạc minh họa mà cô chọn lựa .. Tôi sẽ cố gắng mỗi khi có thể, tìm nhạc minh họa (*) đưa vào playlist cuối mỗi bài, tuy nhiên không bảo đảm đúng version cô đã giới thiệu.

Ca Huế

Nghe Mặc Lâm (RFA, 23/5/09) nói chuyện với GS Trần Quang Hải về Ca Huế

Trong chương trình kỳ trước chúng tôi có dịp đem nghệ thuật Ca Trù Việt Nam đến với quý thính giả, kỳ này chúng tôi muốn mời quý vị đến với một thể loại ca trù khác của xứ Thần Kinh, đó là làn điệu và các thể loại ca Huế.




Ca Huế được các nhà nghiên cứu nhạc dân tộc cho là rất gần với loại Ca Trù của miền Bắc vì được giới doanh nhân hay tài tử thưởng ngoạn trong các buổi nhạc gói gọn tại nhà riêng. Mặc dù cho tới nay vẫn còn nhiều ý kiến bàn cãi về nguồn gốc của Ca Huế nhưng có một điểm chung ai cũng công nhận đó là Ca Huế là một di sản văn hóa của Việt Nam.

Trong câu chuyện về Ca Huế hôm nay, chúng tôi có cuộc trao đổi với GS nhạc sỹ Trần Quang Hải về những nét đặc trưng của Ca Huế trên ba lĩnh vực: nhạc cung đình Huế, dân ca Huế và nhạc tài tử Huế.

Nghệ thuật ngâm thơ trong truyền thống Việt Nam

Playlist sau gồm các video ngâm thơ đã làm và post trong mấy năm qua, lưu lại đây cho dễ tìm, thỉnh thoảng mời mọi người vào cùng nghe cho vui.



Nhìn lại, video up lên Youtube đầu tiên là vào ngày 1/12/10. Nhớ hồi ấy chơi blog bên Yahoo, tìm một giọng ngâm minh họa bài Tràng Giang của Huy Cân trên các trang quen thuộc như Youtube, nhaccuatui hay Zing không có, chỉ tìm được file mp3 trên một trang web nào đó, không biết làm sao đưa lên blog. Thế là ngồi mở Movie Maker có sẵn trong Win rồi mò mẫm làm .

Ca trù - một nghệ thuật độc nhất vô nhị

Xem lại trường đoạn hát ca trù trong phim Mê Thảo - Thời Vang Bóng.



Thúy Nga vào vai cô Tơ, nhưng giọng hát là Thanh Hoài, một nghệ sĩ đa năng: chèo, ca trù, quan họ, hát văn, xẩm ..  Đơn Dương vào vai kép Tam, chơi đàn nguyệt thay vì đàn đáy quen thuộc trong hát ca trù. Ông chủ ấp Nguyễn (Dũng Nhi đóng) đang say khướt, không ngồi nổi để cầm trống chầu

Mê Thảo - Thời vang bóng lấy bối cảnh những năm 192x của thế kỷ trước, đã làm sống lại cái thú chơi một thời vang bóng. Hôm trước đã giới thiệu video bài nói chuyện của Trần Văn Khê nói về sự độc đáo của thú chơi này. Hôm nay mới đọc một bài tham luận của ông cũng về đề tài này

Nghệ thuật hát xẩm

Trò chuyện với hai nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa và Nguyễn Quang Long



Nghe Mai Tuyết Hoa (và Thanh Ngoan) hát xẩm

Hát xẩm

Nghe một cô bé 7 tuổi hát xẩm Mục hạ vô nhân



Mục hạ vô nhân = dưới mắt không người, vốn để chỉ người chẳng coi ai ra gì, nhưng ở đây chơi chữ, để chỉ người mù. Ca từ bài hát lấy từ bài thơ được cho là của cụ tam nguyên Yên Đổ

Độc tấu phong cầm

Phong cầm, nhiều người quen miệng gọi accordion (tiếng Anh) hoặc accordéon, (tiếng Pháp) có nhiều loại, loại thường thấy nhất là mang trước ngực nhờ dây quàng trên vai.

Nghệ sĩ phong cầm. Tranh trên mạng

Chơi phong cầm, một tay bấm giai điệu; một tay vừa bấm hợp âm, vừa kéo hộp xếp ra vào để ép hơi tạo tiếng. Do vừa chơi được giai điệu, vừa chơi được phần đệm nên phong cầm được gọi là one-man-band (ban nhạc một người). Đây có lẽ cũng là một trong các lí do phong cầm được ưa chuộng trong các lễ hội dân gian, những sân khấu đại chúng - chỉ với một cây đàn là có cả một dàn nhạc.

Nghệ sĩ Phần-lan Veikko Ahvenainen cover bản nhạc nổi tiếng của accordionist Ý Pietro Deiro (1888 – 1950)

Những áng thơ phổ nhạc

Thời gian gần đây, nếu như việc xuất hiện hàng loạt nhạc sĩ trẻ trong nước, sáng tác ca khúc dễ nghe khiến người nghe dễ nhớ để rồi chóng quên, thì các sáng tác của các bậc đàn anh vẫn luôn tạo được những dấu ấn trong lòng người yêu nhạc, nhất là những ca khúc được phổ nhạc từ thơ

Mời nghe tiếp Đức Bình (RFI) bàn về những áng thơ phổ nhạc. 

Dòng nhạc soul : tìm lại cội nguồn

Hôm trước vừa nghe một số bài hát do Ray Charles, người được mệnh danh là cha đẻ dòng nhạc soul trình bày. Hồm nay cùng Tuấn Thảo (RFI) tìm lại cội nguồn dòng nhạc này.

New age: Cảm hứng của dòng nhạc thời đại mới

Chúng ta nghe nhạc của Secret Garden, Kitaro, Yanni, Enya, Enigma, .. và biết họ được xếp chung vào một dòng nhạc, New Age. Nhưng New Age chính xác là gì thì cho đến nay các chuyên gia vẫn còn cãi nhau, nhiều nhạc sĩ được xếp vào dòng nhạc này cũng tự hỏi không biết vì sao nhạc mình lại được gọi là New Age. Mời nghe nhạc của Yanni và xem Đỗ Bảo giới thiệu qua về dòng nhạc này.

Dòng nhạc quan họ truyền thống Bắc Ninh

Ngày xuân, cùng tìm hiểu quan họ với Vũ Hoàng (RFA).
(File audio lấy từ trang web của RFA bị firewall, ở VN có thể không nghe được. Trong bài ở đoạn các làn điệu quan họ có đặt thêm link đến youtube để minh họa, dành cho ai không nghe được file audio - nhưng có thể không giống với bài minh họa trong file gốc, ai muốn nghe thì click).

Anh Bằng - nghệ thuật đưa thơ vào ca khúc

Trần Chí Phúc

Trong sự nghiệp sáng tác của nhạc sĩ Anh Bằng mấy trăm bài thì có một số ca khúc ông lấy ý từ một bài thơ hoặc phổ nguyên bài, hoặc một số câu trong bài thơ, hoặc sửa vài chữ trong câu thơ cho hợp với nốt nhạc, hoặc cảm hứng từ bài thơ mà viết nên lời ca mới cho bài hát.

Thời Sài Gòn trước năm 1975, Anh Bằng đã có một số bài nhạc phổ thơ nổi tiếng; khi qua Hoa Kỳ ông vẫn hăng say sáng tác và có thêm nhiều ca khúc phổ từ các bài thơ được ca sĩ trình diễn và khán giả ưa thích.

Muốn biết rõ tài năng đưa thơ vào ca khúc của một nhạc sĩ thì phải đọc nguyên tác bài thơ rồi so sánh với lời ca của ca khúc. Có trường hợp một bài thơ bình thường nhưng khi biến thành bài hát thì nghe rất tới, có bài thơ rất hay nhưng khi chuyển thành ca khúc thì lại mất đi nét thi vị.

Thời gian gần đây có rất nhiều người phổ thơ thành bài hát, họ đặt những nốt nhạc cho từng chữ của bài thơ và hát lên thành bài hát. Cách này gọi là Hát Thơ, thay vì Đọc Thơ hoặc Ngâm Thơ. Phổ kiểu này thì nét nhạc dễ đơn điệu, nhàm chán, khó mà trở thành một ca khúc hay, và đôi khi khó hát, khó nhớ.

Làm cách này thì người thi sĩ rất thích vì bài thơ được giữ nguyên vẹn. Và câu hỏi được đặt ra là thi sĩ muốn kiểu nào - hát nguyên cả bài thơ một cách đơn điệu hay chỉ dùng một số câu thơ để làm thành bài hát êm tai và vang xa hơn. Và phải công nhận một điều hiển nhiên rằng bài thơ khác với bài hát. Do đó, cách đưa thơ vào ca khúc là một nghệ thuật.

Thi ca tức là thơ và ca hát, gắn bó với nhau vì ngôn ngữ Việt Nam có năm dấu sắc huyền hỏi ngã nặng tạo nên âm điệu trầm bỗng. Thơ là đề tài, là nguồn cảm hứng dồi dào cho các nhạc sĩ viết nên các bài hát vì họ có thể dùng các lời thơ để chuyển thành ca từ hoặc lấy ý tưởng của bài thơ và câu thơ để đặt các lời ca cho nhạc phẩm.

Sự đóng góp của một bài thơ cho lời ca của một bài hát chiếm bao nhiêu phần trăm thì tùy theo từng trường hợp, phải so sánh nguyên cả bài thơ với ca từ thì mới biết được. Và đây cũng tạo nên một sự tranh cãi thỉnh thoảng xảy ra giữa thi sĩ và nhạc sĩ về vấn đề tác quyền.

Xin kể ra một vài bài hát để hiểu thêm về nghệ thuật đưa thơ vào ca khúc của nhạc sĩ Anh Bằng.


Nhạc sĩ Anh Bằng và tác giả Trần Củng Sơn

Mạn đàm về âm thanh

Nghe Thế Ngữ nói chuyện về âm thanh



nguồn: Chương trình Âm Thanh & Ngôn từ ngày 18/8/2004 của VOVN, Houston


Tĩnh lặng . tranh Volegov

Say tình huhu

Đi ăn đám cưới không sợ gì, chỉ sợ nhạc. Bia rượu mời, uống không quyền mình. Thức ăn ai gắp bỏ cho, không thích, len lén vứt đi được. Nhạc thì không thể không nghe. Nhất là những hôm đi muộn, ngồi gần loa. Hôm nay là một trường hợp như thế. Chạy sô 2 đám cưới, nên đám cưới 2 phải ngồi sát ngay dàn nhạc. Nhớ loáng tháng cái gì .. lỡ yêu em rồi hây .. ta hóa ngây ngô haha .. Sau giấc ngủ trưa muộn, tắm rửa sạch sẽ, đầu bớt nghe ong ong, lên hỏi anh Gúc, hóa ra là bài ruột của Mr Đàm. Kệ nghe thử một lần cho biết, coi chính chủ có khác gì với phiên bản cover của một ca sĩ đám cưới hay không



Thấy trên clip có mở ngoặc (L' Italino), thử tìm bài gốc. Không biết tiếng Ý nên lấy bản Vietsub xem sao



Zời ạ! Cùng một giai điệu, nhưng sao mà hai người hát lên, nghe khác nhau đến thế.